W 1519 roku Mikołaj Kopernik przygotował mapę południowo-zachodniej części Zalewu Wiślanego. Miała pomóc w sporze między biskupem warmińskim a Elblągiem o korzystanie z tych wód. Zanim więc jego nazwisko stało się symbolem nowego obrazu kosmosu, rysunek konkretnego skrawka ziemi i wody służył mu do rozwiązania bardzo ziemskiej sprawy. [1]
To dobry początek opowieści o Koperniku jako kartografie. Mapy wiązały jego wiedzę matematyczną z życiem Warmii i Prus: granicami, administracją i interesami sąsiadujących ze sobą wspólnot. Choć same opracowania zaginęły, dokumenty pozwalają dostrzec ten mniej znany obszar jego pracy.
Mapa potrzebna przy stole negocjacyjnym
Kilka lat przed sporem o Zalew, w latach 1510–1512, Kopernik opracował mapę Warmii i zachodnich granic Prus Królewskich, przeznaczoną na obrady rady królewskiej w Poznaniu. W obu przypadkach najważniejsza była konkretna potrzeba: przedstawić obszar, o którym należało rozmawiać i podejmować decyzje. Archiwum Polskiej Akademii Nauk wymienia te prace wśród jego osiągnięć kartograficznych. [1]
Można łatwo zrozumieć użyteczność takiego rysunku. Opis granicy wymienia kolejne miejsca, lecz wymaga od odbiorcy pamiętania ich wzajemnego położenia. Mapa pozwala objąć je jednym spojrzeniem. Przebieg brzegu, ujście rzeki i sąsiedztwo miasta stają się wspólnym punktem odniesienia dla uczestników rozmowy. W przypadku Zalewu właśnie relacja między wodą a osadami stanowiła sedno zagadnienia.
Obie mapy znamy z przekazów, a nie z zachowanych arkuszy. Nie możemy więc obejrzeć ich legend ani odtworzyć wszystkich metod pomiarowych autora. Wiadomości o ich przeznaczeniu pokazują jednak wyraźnie, że Kopernik zajmował się również geografią własnego regionu. [1] [2]
Prusy widziane przez rzeki i miasta
Na pokazanej wyżej mapie warto najpierw odszukać długi pas Zalewu Wiślanego. W jego sąsiedztwie pojawiają się Elbing, czyli Elbląg, oraz Frauenburg — Frombork. Dalej w głębi lądu można odnaleźć Heilsberg i Allenstein, dzisiejszy Lidzbark Warmiński i Olsztyn. Dawne nazwy stają się w ten sposób punktami zaczepienia: obszar opisany w źródłach przestaje być abstrakcyjnymi „Prusami”. [3]
Rysunek prowadzi wzrok wzdłuż rzek, między jeziorami i znakami miejscowości. Miasta zaznaczono miniaturowymi budowlami, większym ośrodkom pozostawiając bardziej rozbudowane sylwetki. Tak zorganizowana mapa zachęca do czytania relacji: co leży nad wodą, co w głębi lądu, które miejsca sąsiadują ze sobą. Jest to także dobre ćwiczenie przed oglądaniem wcześniejszych, fragmentarycznie znanych dzieł.
Tytuł arkusza przypisuje opracowanie Heinrichowi Zellowi; prezentowane wydanie pochodzi z 1570 roku, już po śmierci Kopernika. Dzięki temu zabytkowi oglądamy kolejny etap kartograficznego poznawania regionu. Historię samego astronoma trzeba natomiast odtwarzać z dokumentów dotyczących jego działalności. [3]
Kolejne opracowania przedstawiam na osi czasu historii kartografii Polski.
Dlaczego astronom interesował się mapami?
Astronomię i kartografię łączyło pytanie o położenie. Obserwacje nieba umożliwiały wyznaczanie szerokości geograficznej; sporządzenie mapy wymagało następnie powiązania takich punktów z wiadomościami o drogach, rzekach i osadach. Były to różne zadania, ale wspólny język matematyki ułatwiał przechodzenie między nimi. W renesansowej geografii znajomość astronomii stanowiła więc cenne przygotowanie do pracy nad obrazem Ziemi. [2]
W przypadku Kopernika szczególnie sugestywne jest zestawienie utraconych map z zachowanym autografem De revolutionibus. Na karcie przedstawionej poniżej odręcznie rozrysował porządek sfer z centralnie umieszczonym Słońcem. Ten arkusz pozwala zobaczyć jego sposób graficznego przedstawiania idei: nazwy, kręgi i tekst współpracują ze sobą na jednej stronie.
Kopernik i Wapowski: wspólny język uczonych
Zainteresowanie geografią prowadzi do Bernarda Wapowskiego, autora map ziem polskich. Z jego kontaktów z Kopernikiem zachował się ważny ślad: list astronoma z 3 czerwca 1524 roku, poświęcony krytycznej ocenie pracy Jana Wernera o ruchu ósmej sfery. Henryk Rietz, w książce Teresy Borawskiej o świecie Kopernika, wyjaśnia naukowy charakter tej korespondencji. List daje wgląd w wymianę naukową między ludźmi, których dziś najczęściej umieszczamy w osobnych rozdziałach historii. [4]
Przyjaźń i wspólne zainteresowania pomagają zrozumieć, dlaczego badacze rozważają udział wiadomości Kopernika w pracach kartograficznych Wapowskiego. Zsolt G. Török traktuje taką pomoc jako możliwość. Zakresu współpracy nie da się dziś dokładnie ustalić; przypisywanie Kopernikowi współautorstwa konkretnego zachowanego fragmentu wykraczałoby poza to, co potwierdzają źródła. [2]
Najciekawsza jest tu sama sieć kontaktów. List, obliczenie czy informacja o położeniu miejscowości mogły stać się częścią większego opracowania. Drukowana mapa była rezultatem takiego zbierania i porządkowania wiedzy, a jej pojawienie się ułatwiało kolejnym autorom dalszą pracę. Historię map Wapowskiego, ich odnalezienia i ponownej utraty opisuję w osobnym artykule o Bernardzie Wapowskim.
Co zostało po Koperniku kartografie?
Zostały wzmianki o pracach wykonywanych dla konkretnych potrzeb, korespondencja i region, którego obraz można śledzić na późniejszych mapach. Razem tworzą opowieść o uczonym blisko związanym z otaczającą go przestrzenią. Nad Zalewem Wiślanym wiedza o położeniu miała znaczenie równie praktyczne jak umiejętność przedstawienia jej w czytelny sposób.
Przy kolejnej wizycie we Fromborku lub Elblągu warto więc pomyśleć także o tej stronie jego działalności. Brzeg, ujście rzeki i odległe miasto były dla Kopernika elementami świata, który należało opisać. Właśnie od takich miejsc zaczyna się historia jego zaginionych map.
Źródła i ilustracje
[1] Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Mikołaj Kopernik — kartograf, plansza wystawowa: mapy z lat 1510–1512 i 1519. Plansza źródłowa (PDF).
[2] Zsolt G. Török, „Renaissance Cartography in East-Central Europe, ca. 1450–1650”, w: David Woodward (red.), The History of Cartography, t. 3, cz. 2, University of Chicago Press, 2007, s. 1806–1851, zwłaszcza s. 1817–1819. Pełny tekst rozdziału (PDF).
[3] Heinrich Zell / Abraham Ortelius, Prussiae descriptio, 1570, Bibliothèque nationale de France, identyfikator Gallica: btv1b53040207b. Analiza nazw i znaków na reprodukowanej mapie. Mapa, pochodzenie reprodukcji i dane katalogowe.
[4] Henryk Rietz, „Mikołaja Kopernika grób i doczesne szczątki w katedrze fromborskiej odnalezione oraz na wieczną rzeczy pamiątkę zachowane? Refleksje i spostrzeżenia dotyczące poszukiwań, identyfikacji oraz metody badań naukowych”, w: Teresa Borawska, przy współudziale Henryka Rietza, Mikołaj Kopernik i jego świat. Środowisko. Przyjaciele. Echa wielkiego odkrycia, Toruń 2014, s. 431–432: omówienie listu do Wapowskiego z 3 czerwca 1524 roku. Fragment publikacji w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej (PDF).
Grafika wyróżniająca: anonimowy portret Mikołaja Kopernika, około 1580 roku, Muzeum Okręgowe w Toruniu — Ratusz Staromiejski. Portret pośmiertny. Pochodzenie reprodukcji i informacje o obrazie. Domena publiczna. Ilustracje są reprodukcjami zabytków; nie zostały wygenerowane przez AI.
