Na dawnej mapie kilka kresek potrafi opowiedzieć historię miejsca: drogę prowadzącą do młyna, gospodę przy trakcie, cmentarz na skraju wsi. Żeby tę historię odczytać, warto przyjrzeć się zarówno symbolom, jak i drobnym napisom. To właśnie skrót obok budynku często wyjaśnia, do czego służył.
W tym przewodniku pokazuję oznaczenia na starych mapach topograficznych na przykładzie arkusza Schwiebus, czyli Świebodzina, z aktualizacją z 1933 roku. Jego legenda pozwala rozpoznać młyny, gospody, drogi i obiekty sakralne. Powiększenia poniżej pochodzą z autentycznej mapy i jej objaśnień. Przy pracy z innym arkuszem punktem odniesienia będzie jego własna legenda.[1][2]
Najpierw spójrz na margines mapy
Arkusz Świebodzina ma skalę 1:25 000: jeden centymetr na papierowej mapie odpowiada 250 metrom w terenie. U dołu zapisano to również jako cztery centymetry na kilometr. Tak szczegółowy obraz pozwala śledzić układ zabudowy, polne drogi i niewielkie cieki. Po prawej stronie umieszczono Zeichenerklärung — objaśnienie znaków — oraz Abkürzungen, czyli wykaz skrótów.[1]
Margines przechowuje także historię samego opracowania. Na omawianym egzemplarzu obok tytułu widnieją dwa numery arkusza, a pod mapą informacja o aktualizacji z 1933 roku. Warto zapisać tytuł, skalę i datę przed szukaniem pojedynczych obiektów. Dzięki temu każde późniejsze spostrzeżenie można powiązać z konkretnym źródłem.
Karczma na starej mapie: najważniejszy bywa skrót
Gospoda nie musi wyróżniać się osobnym, obrazkowym znakiem. W legendzie arkusza Świebodzina występują skróty Whs. — Wirtshaus oraz Kr. — Krug. Oba kierują uwagę ku obiektom związanym z działalnością karczemną lub gospodnią. Szukając karczmy, warto więc oglądać napisy przy zabudowaniach równie uważnie jak ich kształt.[1]
Po rozpoznaniu skrótu można przejść do położenia budynku. Czy stoi przy skrzyżowaniu? Przy głównej drodze, czy na uboczu? Czy w pobliżu zaznaczono przeprawę albo skupisko zabudowy? Taka lektura pomaga zrozumieć miejsce gospody w lokalnej sieci komunikacyjnej. Jej nazwę, właściciela i dzieje działalności można następnie sprawdzać w księgach adresowych i opisach miejscowości.
_z_1933.jpg){kind=link}
Młyn wodny i wiatrak — dwa różne znaki
Legenda rozróżnia Wassermühle, czyli młyn wodny, oraz Windmühle — wiatrak. W sąsiedztwie pokazano też Windrad, koło wiatrowe. To dobry przykład dokładności dawnego klucza: urządzenia korzystające z wiatru nie zostały sprowadzone do jednego symbolu. Osobny wykaz zawiera również D.M. — Dampfmühle, młyn parowy, i Ö.M. — Ölmühle, olejarnię.[1]
Rozpoznany młyn wodny warto czytać razem z otaczającą go siecią wodną. Przebieg cieku, pobliski staw, kanał i droga dojazdowa tworzą kontekst jego położenia. Przy wiatraku uwagę przyciągają z kolei rzeźba terenu i sąsiedztwo zabudowy. Mapa staje się wtedy punktem wyjścia do opowieści o pracy i gospodarce okolicy, a nie tylko katalogiem pojedynczych znaków.
Drogi, mosty i brody: jak poruszano się po okolicy
Przy drogach legenda mówi więcej niż sama grubość kreski. Rozróżnia drogi oznaczone klasami IA i IB, dalej drogi jezdne IIA i IIB, drogi polne i leśne oraz Fußweg, ścieżkę pieszą. W objaśnieniach pojawiają się szerokość nawierzchni, utrzymanie i możliwość przejazdu samochodów ciężarowych. Klasyfikacja odsłania więc praktyczny, transportowy cel mapy.[1]
Podobnie dokładnie potraktowano przekraczanie wody. Na schemacie hydrograficznym legenda pokazuje Furt — bród, Steg — kładkę, Holzbrücke — most drewniany, a także most żelazny i kamienny. Czytając drogę przez dolinę, można zatem ustalić, jaki rodzaj przeprawy zaznaczył kartograf. W tym samym rysunku występują jaz, śluza, staw i źródło; cały układ warto oglądać jako powiązaną sieć.[1]
Kościół, kaplica i cmentarz
Obiekty sakralne należą do najbardziej przydatnych punktów orientacyjnych podczas porównywania dawnych i współczesnych obrazów miejscowości. W legendzie występuje Kirche — kościół — oraz osobna pozycja Heiligenbild, Kapelle, obejmująca wizerunek religijny i kaplicę. Cmentarze, podpisane Friedhöfe, pokazano w innym miejscu, pośród znaków odnoszących się do powierzchni terenu.[1]
W praktyce warto rozdzielić trzy obserwacje: punkt oznaczający świątynię, granicę terenu cmentarnego i drogę, która do niego prowadzi. Nawet niewielki wycinek mapy może wtedy ujawnić relację między centrum wsi a miejscem pochówku. Podpis miejscowości i otaczające drogi pomagają przypisać obiekt do właściwego miejsca.
Zabudowa, folwark i ślad dawnej osady
Przy rozpoznawaniu osad przydaje się połączenie rysunku budynków z napisem. W wykazie skrótów omawianej mapy Vw. oznacza Vorwerk, czyli folwark, a Sch. — Scheune, stodołę. Takie informacje uzupełniają obraz zabudowy: pokazują jej funkcję, której nie da się wyczytać wyłącznie z czarnego prostokąta.[1]
Jeżeli interesuje Cię osada, której nie ma na dzisiejszej mapie, zacznij od zachowania dawnej nazwy i lokalizacji. Następnie zestaw arkusze z kolejnych lat oraz opisy miejscowości. Zmiana nazwy, włączenie do sąsiedniej wsi i zanik zabudowy to różne procesy — dopiero kolejne źródła pozwalają ustalić, który z nich dotyczył badanego miejsca.
Przy porównywaniu dwóch wydań najlepiej najpierw dopasować stabilne punkty, na przykład kościół i skrzyżowania. Następnie sprawdzić daty aktualizacji oraz szczegółowość obu map. Jak pokazuje Jakub Kuna, dobór materiału i prawidłowe odczytanie jego treści są podstawą analiz zmian krajobrazu; samo nałożenie skanów na siebie nie rozstrzyga jeszcze, co zmieniło się w terenie.[3]
Od pojedynczego znaku do historii miejsca
Najciekawsze odkrycia zaczynają się zwykle od małego szczegółu. Skrót wskazuje gospodę, droga łączy ją z wsią, a przeprawa wyjaśnia, dlaczego podróżni wybierali właśnie ten trakt. Podobnie młyn nabiera znaczenia w otoczeniu wody, pól i zabudowy. Dlatego po rozpoznaniu symbolu warto zawsze oddalić widok i obejrzeć jego sąsiedztwo.
Dawne mapy pozwalają oglądać miejscowości także w zupełnie innej konwencji. W artykule o panoramie Poznania z atlasu Civitates Orbis Terrarum pokazuję miasto poprzez jego budowle i krajobraz. Tutaj tę samą ciekawość miejsca prowadzą precyzyjne linie, skróty i legenda mapy topograficznej.
Źródła i ilustracje
[1] Schwiebus, arkusz 3759 (dawny nr 2056), 1:25 000, Preußische Landesaufnahme / Reichsamt für Landesaufnahme, aktualizacja 1933. Analiza treści mapy i legendy. Reprodukcja i metryka: Archiwum Map Zachodniej Polski / Wikimedia Commons. Mapa oznaczona w repozytorium jako domena publiczna.
[2] Messtischblatt 1933-legende, reprodukcja legendy powyższego arkusza udostępniona przez użytkownika Travus. Plik źródłowy i autorstwo; licencja CC BY-SA 3.0. Ryciny 2–7 pokazują wybrane kadry, bez zmiany znaków; kadry udostępniane są na tej samej licencji. Obie ilustracje źródłowe przechowywane są w bibliotece Starego Fyrtla.
[3] Jakub Kuna, „Metodyczne aspekty analiz przestrzennych GIS wykorzystujących dawne mapy topograficzne”, w: Andrzej Czerny (red.), Dawne mapy topograficzne w badaniach geograficzno-historycznych, Lublin: UMCS, 2015, s. 125–149, zwłaszcza s. 126–128. Pełny tekst w repozytorium UMCS (PDF).