Posnania w Civitates Orbis Terrarum – Poznań na panoramie z 1618 roku

Ratusz. Dawniej i dziś.

Spójrz na ten sam zabytek oczami dawnego rysownika i współczesnego fotografa.

Poznań · Stary Rynek

Porównanie wyglądu ratusza. Rycina i fotografia przedstawiają budowlę z różnych perspektyw. To zestawienie dwóch ujęć, a nie pomiar zmian przestrzeni.

Historia ratusza — Muzeum Narodowe w Poznaniu (otwiera nową kartę) · Dawna plansza (otwiera nową kartę)

Ratusz w Poznaniu — lokalizacja i renesansowa przebudowa

W centrum zabudowy wyróżnia się ratusz — siedziba władz miejskich i architektoniczna dominanta rynku. Jego średniowieczny rodowód łączy się z renesansową przebudową przeprowadzoną przez Giovanniego Battistę Quadrę w latach 1550–1560. To właśnie ta faza nadała budowli charakter, z którym Poznań wszedł w XVII stulecie. ^[3]

Usytuowanie ratusza wśród zwartej zabudowy rynku skupia uwagę na miejskim centrum. W panoramie wieża pomaga odnaleźć główny plac i zorientować się w otaczającej go sieci ulic. Dalej wzrok kieruje się ku położonemu wyżej zamkowi: obie budowle wyznaczają sąsiadujące ze sobą ośrodki władzy miejskiej i monarszej.

Wzgórze Przemysła i zamek

Zamek zajmuje Wzgórze Przemysła przy zachodniej części miasta. Wyniesienie terenu i wyodrębniona bryła rezydencji odróżniają ten obszar od regularnej zabudowy wokół rynku. Dzieje zespołu sięgają średniowiecza, a jego wygląd zmieniał się wraz z kolejnymi przebudowami i zniszczeniami. ^[4]

Współczesna sylweta, widoczna na fotografii obok ryciny, jest rezultatem restytucji zamku. Zestawienie obu widoków pokazuje więc dwa etapy historii wzgórza: dawną rezydencję wpisaną w obwarowane miasto i dzisiejszą budowlę, która ponownie zaznacza to miejsce w panoramie Poznania. ^[4]

Katedra i kościół Najświętszej Marii Panny

Poza zwartym obwodem miasta wyróżnia się Ostrów Tumski. Rzeki oddzielają go od lewobrzeżnego centrum, a mosty włączają w układ komunikacyjny Poznania. Rozłożenie zabudowy po obu stronach przepraw przypomina, że historyczne miasto składało się z kilku powiązanych ze sobą ośrodków.

Najważniejszym punktem tej części widoku jest katedra. Jej bryła góruje nad otoczeniem i wskazuje siedzibę biskupstwa. Dzisiejszy wygląd świątyni ukształtowała również odbudowa po zniszczeniach II wojny światowej; współczesna fotografia dopowiada zatem kolejny rozdział historii miejsca widocznego na dawnej panoramie. ^[5]

Obok zespołu katedralnego znajduje się gotycki kościół Najświętszej Marii Panny, konsekrowany w 1448 r. Jego mniejsza bryła uzupełnia układ sakralnego centrum wyspy. Zestawienie obu świątyń ułatwia rozpoznanie tej części Poznania zarówno na rycinie, jak i w dzisiejszym krajobrazie. ^[6]

Przeprawa przez Cybinę

Przeprawa przez Cybinę wiąże Ostrów Tumski ze Śródką. Jest częścią znacznie starszej historii komunikacji w tym rejonie: badania archeologiczne ujawniły relikty mostu z X w., udokumentowane w repozytorium CYRYL. Rycina z początku XVII stulecia pokazuje tę przestrzeń w późniejszej fazie rozwoju miasta. ^[7]

Dzisiejszym połączeniem obu brzegów jest most Biskupa Jordana, otwarty w 2007 r. Kolejne konstrukcje mostowe zmieniały się, lecz sama potrzeba połączenia wyspy ze Śródką pozostawała trwałym elementem miejscowej topografii. ^[8]

Ogrody i przedmieścia za murami

Za murami krajobraz staje się luźniejszy. Zwarte szeregi domów ustępują miejsca ogrodom i otwartym terenom, zaznaczonym regularnym rysunkiem kwater. Ten fragment panoramy pokazuje wyraźną granicę między gęsto zabudowanym wnętrzem miasta a jego otoczeniem. ^[1]

Ogrody są także ważnym elementem kompozycji: dzięki nim łatwiej prześledzić linię fortyfikacji i odnaleźć drogi wychodzące z bram. Fotografia ulicy Ogrodowej towarzyszy temu fragmentowi jako współczesne nawiązanie do tematu zieleni podmiejskiej; nie wskazuje lokalizacji konkretnego ogrodu z ryciny.

Most Wielki i zmiany układu przepraw

Kolejnym elementem łączącym miasto z jego otoczeniem jest przeprawa przez Wartę, omawiana tutaj jako Most Wielki, zwany także Łaciną. W kompozycji widoku prowadzi ona poza obwód zwartej zabudowy i podkreśla rolę rzeki w organizacji przestrzeni. Mosty, bramy i dochodzące do nich ulice tworzą na panoramie czytelną sieć powiązań.

Współczesny most św. Rocha został pokazany jako ilustracja porównawcza dzisiejszych przepraw przez Wartę. Dawny układ rzeki i dróg ulegał przekształceniom, dlatego oba obrazy przedstawiają różne etapy historii tej części miasta.

Kolegiata św. Marii Magdaleny

Wśród budowli sakralnych szczególnie mocno zaznacza się kolegiata św. Marii Magdaleny, dawna fara miejska. Jej rozległa bryła i wysoka wieża tworzyły jeden z głównych akcentów panoramy. Świątynia zajmowała znaczną część obszaru dzisiejszego placu Kolegiackiego. ^[9]

Opracowanie dziejów fary podaje około 70 m długości i 42 m szerokości kościoła. Te rozmiary pomagają zrozumieć jego znaczenie w zwartej zabudowie Poznania. Zniszczenia w XVIII w. zakończyły historię budowli, a rozbiórka jej murów w 1799 r. otworzyła przestrzeń późniejszego placu. ^[9]

W tym miejscu zestawienie panoramy z fotografią jest szczególnie wymowne. Tam, gdzie dzisiaj rozciąga się otwarta przestrzeń, rycina pokazuje monumentalny kościół. Dawny widok zachowuje więc ważny element sylwety miasta, który zniknął z jego krajobrazu.

Bramy i baszty w układzie obronnym miasta

Brama Wroniecka

Bramy porządkowały ruch między wnętrzem miasta a przedmieściami. Wroniecka otwierała drogę ku północy, łącząc obwód murów z ulicą prowadzącą do rynku. Na panoramie warto śledzić właśnie tę relację: od bramy, przez zabudowę ulicy, po centrum miejskie. ^[10]

Brama Wrocławska

Po przeciwnej stronie znajdowała się Brama Wrocławska, związana z południowym wyjazdem z Poznania. Jej nazwa przetrwała w ulicy Wrocławskiej, a pozostałości obwarowań pozwalają odnaleźć dawny skraj zamkniętego murami miasta. ^[10]

Brama Wodna

Brama Wodna należała do wschodniego odcinka obwarowań. Łączyła zabudowane wnętrze Poznania z nadrzecznym otoczeniem. Wraz z pobliskimi odcinkami murów pokazuje, jak blisko centrum przebiegała granica między miastem a terenami nad Wartą. ^[10]

Brama Wielka

Również po wschodniej stronie znajdowała się Brama Wielka. Droga dochodząca do niej oraz dalsze przeprawy wiązały rynek z obszarami położonymi za rzeką. Cztery główne bramy tworzyły zatem układ wejść odpowiadający najważniejszym kierunkom komunikacji. ^[10]

Baszta Katarzynek

Między bramami linię murów uzupełniały baszty. Z północnym odcinkiem obwarowań wiąże się Baszta Katarzynek. Na panoramie rytm takich wież pomaga prześledzić przebieg obwodu obronnego, wyraźnie odcinającego wnętrze miasta od przedmieść.

Baszta Strażacka

W rejonie ulicy Masztalarskiej znajduje się obiekt nazywany Basztą Strażacką. Dzisiejszy szlak fortyfikacji łączy zachowane relikty z fragmentami zrekonstruowanymi. Pozwala przejść wzdłuż części dawnej granicy miasta i odnieść ją do obwodu widocznego na rycinie. ^[11]

Panorama Posnania ukazuje Poznań jako zespół wzajemnie powiązanych przestrzeni: rynku z ratuszem, wzgórza zamkowego, dzielnicy katedralnej, nadrzecznych przepraw i przedmieść. Najbardziej widoczną zmianą wobec współczesnego miasta jest zanik pełnego pierścienia murów oraz dawnej kolegiaty. Nadal rozpoznawalne pozostają natomiast główne punkty, wokół których przez stulecia organizowało się życie Poznania.