Wydawane od 1572 r. Civitates orbis terrarum pozwalało oglądać miasta odległe od siebie o setki kilometrów na kolejnych kartach jednego dzieła. Panoramy, plany i widoki z lotu ptaka łączyły obraz zabudowy z opisem miejsc, ich historii i znaczenia. Z przedsięwzięcia Georga Brauna i Fransa Hogenberga powstał sześciotomowy atlas, który do dziś należy do podstawowych źródeł do dziejów nowożytnych miast. [1]
Jego bohaterami są całe organizmy miejskie: obwiedzione murami centra, porty, przedmieścia, ogrody i drogi. Wieże kościołów, zamki i ratusze porządkują panoramy, a postacie umieszczane na pierwszym planie nadają im charakter scen z określonego miejsca. Atlas opowiada zarazem o wyglądzie miast i o sposobie, w jaki chciano je przedstawiać.
Wspólna praca redaktorów, rytowników i rysowników
Georg Braun odpowiadał za redakcję i teksty, a Frans Hogenberg uczestniczył w opracowaniu miedziorytów. Za tymi dwoma nazwiskami stała jednak szersza sieć współpracowników. Do wydawców trafiały rysunki, plany i wcześniejsze druki, z których budowano kolejne tomy. Po śmierci Fransa w 1590 r. prace kontynuował jego syn Abraham. [1]
Taki sposób powstawania dzieła tłumaczy różnorodność jego kart. Jedne przedstawienia rozwijają szeroką panoramę, inne skupiają się na planie ulic lub oglądanej z góry zabudowie. Dobór miejsc zależał od dostępnych materiałów i kontaktów wydawców. Atlas tworzy więc rozległy obraz świata miejskiego, ukształtowany także przez obieg informacji między jego współtwórcami. [1]
Sześć tomów i kolejne wydania
W zestawieniu Biblioteki Uniwersytetu w Utrechcie pierwsze wydania tomów I–VI przypadają kolejno na lata 1572, 1575, 1581, 1588, 1596 i 1617. Prace nad całością obejmowały zatem ponad cztery dekady. W tym czasie rozrastał się zasób przedstawień, a wcześniej opublikowane części wznawiano. [1]
Z historią wznowień wiąże się występowanie dat 1617 i 1618 przy ostatnim tomie. Utrecht opisuje własny egzemplarz tomu VI jako wydanie z 1618 r. Tak samo datowany jest tom w Heidelbergu, którego dedykacja nosi datę 20 września 1617 r. Obie daty należą więc do historii publikacji tego samego dzieła. [1] [2]
Jak rozległy obraz miast zawiera atlas?
Marco van Egmond podaje 363 karty, 543 przedstawienia 475 miast oraz cztery inne ilustracje. Różnica między liczbą kart i widoków wynika z kompozycji atlasu: na jednej planszy mogło znaleźć się kilka miejscowości, a większy ośrodek przedstawiano niekiedy więcej niż raz. [1]
Rozwiązanie to dobrze widać na kartach poświęconych ziemiom polskim. Poznań sąsiaduje na jednej planszy z Krosnem, a Sandomierz z Bieczem. Wspólny arkusz łączy odrębne panoramy i pozwala przechodzić wzrokiem między różnymi formami miejskiego krajobrazu. Układ poszczególnych przedstawień zestawiono w osobnym katalogu miast.
Co panoramy mówią o dawnym mieście?
Najwięcej informacji daje odczytanie wzajemnego położenia budowli i przestrzeni. Rynek z ratuszem wskazuje centrum samorządu i wymiany, zamek wyznacza siedzibę władzy, a mury i bramy pokazują granicę zwartej zabudowy. Rzeki, porty i przeprawy wiążą miasto z jego otoczeniem. Z tych elementów powstaje obraz sposobu organizowania przestrzeni.
Rysunek perspektywiczny pozwalał pokazać wiele budowli naraz, dlatego proporcje bywały podporządkowane czytelności kompozycji. W analizie szczegółów pomocne są plany, źródła pisane i badania archeologiczne. Zestawione z nimi ryciny zachowują własną wartość: dokumentują także to, które miejsca uznawano za warte wyróżnienia.
Dziś szczególnie wymowne są porównania z miastami, które utraciły dawne mury, świątynie lub całe dzielnice. Karty Civitates przywracają te elementy do obrazu przestrzeni i pozwalają zobaczyć związki zatarte przez późniejsze przebudowy. Właśnie połączenie rozległej perspektywy z lokalnym szczegółem stanowi o trwałym znaczeniu atlasu.
Źródła i literatura
[1] Marco van Egmond, Town atlas by Braun & Hogenberg, Utrecht University Library; opis kolekcji i bibliografia specjalistyczna. Zobacz źródło.
[2] Georg Braun, Frans Hogenberg, Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sextus, Kolonia 1618, VD17 547:737892E, egzemplarz Biblioteki Uniwersyteckiej w Heidelbergu. Zobacz źródło.
Dostęp do źródeł internetowych i aktualizacja opracowania: 14 października 2026 r.
Czytaj dalej
Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum