Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum Brauna i Hogenberga – katalog według tomów i plansz

Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum stanowią niewielką, lecz wyjątkowo cenną część jednego z najważniejszych przedsięwzięć wydawniczych poświęconych ikonografii miast w epoce nowożytnej. Sześciotomowe dzieło Georga Brauna i Fransa Hogenberga, publikowane w Kolonii w latach 1572–1617, zawiera setki widoków, panoram i planów miast z różnych części świata. Wśród nich znajdują się przedstawienia ośrodków położonych na ziemiach dzisiejszej Polski oraz miast należących historycznie do dawnej Rzeczypospolitej.

Niniejszy katalog porządkuje te przedstawienia według tomu, numeru planszy oraz sposobu rozmieszczenia na karcie. Rozróżnienie między planszą samodzielną i współdzieloną jest szczególnie ważne dla kolekcjonerów. Poznań nie występuje bowiem na osobnej karcie, lecz wspólnie z Krosnem jako Posnania / Crosna. Podobnie Sandomierz dzieli planszę z Bieczem, Nysa z Legnicą, a Ryga z Królewcem.

Zasady klasyfikacji

Określenie „polskie miasta” może oznaczać zarówno miasta leżące obecnie w granicach Polski, jak i miasta należące historycznie do Rzeczypospolitej. Dlatego zastosowano trzy kategorie:

1. Miasta znajdujące się obecnie w granicach Polski – niezależnie od ich przynależności politycznej w chwili publikacji widoku.
2. Miasta dawnej Rzeczypospolitej znajdujące się dziś poza Polską – należące w czasie publikacji właściwego tomu do Korony, Wielkiego Księstwa Litewskiego lub państwa polsko-litewskiego.
3. Przypadki graniczne – przede wszystkim Królewiec, związany z Koroną lennie, ale niebędący wcieloną częścią Rzeczypospolitej.

Uwaga metodologiczna: „plansza współdzielona” oznacza jedną numerowaną kartę zawierającą dwa odrębne, zatytułowane przedstawienia miast. „Plansza samodzielna” oznacza pozycję katalogową poświęconą jednemu tytułowanemu miastu.

Miasta znajdujące się obecnie w granicach Polski

W atlasie występuje siedemnaście miejscowości znajdujących się obecnie w Polsce. Kraków otrzymał dwa odrębne przedstawienia, dlatego w tabeli pojawia się dwukrotnie.

Najważniejsze obserwacje

Największe skupienie miast związanych z Polską znajduje się w tomie VI. Obejmuje ono m.in. Kraków, Poznań, Krosno, Warszawę, Lublin, Sandomierz, Biecz, Łowicz, Przemyśl i Zamość. Nie oznacza to jednak, że dzieło było systematycznym katalogiem najważniejszych miast Rzeczypospolitej. Dobór widoków zależał od dostępności rysunków, planów, informatorów i wcześniejszych materiałów ikonograficznych.

Miasta dawnej Rzeczypospolitej znajdujące się dziś poza Polską

Do tej grupy zaliczono miasta należące do państwa polsko-litewskiego w czasie publikacji tomu, w którym ukazał się ich widok.

Grodno

Grodno występuje w tomie II jako Grodna. Jest to samodzielna plansza i jedno z najważniejszych przedstawień miasta Wielkiego Księstwa Litewskiego w całym atlasie.

Ryga

Ryga została opublikowana w tomie III na wspólnej planszy z Królewcem jako Mons regius / Riga. Jest to przypadek wymagający ostrożności chronologicznej, ponieważ pierwsza publikacja tomu III i podporządkowanie Rygi Stefanowi Batoremu przypadają na 1581 rok.

Wilno

Wilno występuje w tomie III jako Vilna Litauniae. Jest to plansza samodzielna i jedno z kluczowych przedstawień miejskich odnoszących się do Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Lwów

Lwów opublikowano w tomie VI jako Leopolis. Samodzielna plansza ma szczególne znaczenie dla badań nad ikonografią jednego z najważniejszych miast Korony.

Przypadek graniczny: Królewiec

Królewiec, występujący jako Mons regius, dzieli planszę III/43 z Rygą. Był stolicą Prus Książęcych, pozostających lennem Korony Polskiej. Nie był jednak wcieloną częścią Rzeczypospolitej, dlatego powinien być omawiany oddzielnie jako miasto związane z historią Polski poprzez zależność lenną.

Wszystkie plansze współdzielone związane z Polską i Rzecząpospolitą

Kraków jako przypadek wyjątkowy

Kraków jest jedynym miastem Korony i Litwy, które otrzymało w tomie VI dwa odrębne przedstawienia: plansze 43 i 44. Nie należy traktować ich jako jednej karty współdzielonej. Są to dwie niezależne pozycje katalogowe.

Widoki te należy analizować krytycznie. Ryciny z Civitates Orbis Terrarum nie są fotograficznym zapisem przestrzeni. Wybrane budowle mogły być powiększane lub eksponowane, a układ urbanistyczny mógł być podporządkowany celom informacyjnym, symbolicznym i reprezentacyjnym.

Kalwaria Zebrzydowska jako przedstaw ienie nietypowe

Pozycja VI/45, Montis Calvariae in Polon, wymaga osobnej adnotacji. Przedstawia przede wszystkim założenie pielgrzymkowe, kaplice, klasztor i krajobraz. Nie jest typowym portretem miasta, mimo że odnosi się do miejsca będącego obecnie Kalwarią Zebrzydowską.

Katalog według tomów