Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum Brauna i Hogenberga – katalog według tomów i plansz - StaryFyrtel

Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum stanowią niewielką, lecz wyjątkowo cenną część jednego z najważniejszych przedsięwzięć wydawniczych poświęconych ikonografii miast w epoce nowożytnej. Sześciotomowe dzieło Georga Brauna i Fransa Hogenberga, publikowane w Kolonii w latach 1572–1618, zawiera setki widoków, panoram i planów miast z różnych części świata. Wśród nich znajdują się przedstawienia ośrodków położonych na ziemiach dzisiejszej Polski oraz miast należących historycznie do dawnej Rzeczypospolitej.

Katalog prowadzi przez te przedstawienia według tomów i numerów plansz. Część miast otrzymała własną pozycję, inne zestawiono na jednym arkuszu: Poznań z Krosnem, Sandomierz z Bieczem, Nysę z Legnicą, a Rygę z Królewcem. Taki układ jest charakterystyczną cechą atlasu i pomaga odnaleźć poszukiwany widok.

Zasady klasyfikacji

Określenie „polskie miasta” może oznaczać zarówno miasta leżące obecnie w granicach Polski, jak i miasta należące historycznie do Rzeczypospolitej. Dlatego zastosowano trzy kategorie:

Miasta znajdujące się obecnie w granicach Polski – niezależnie od ich przynależności politycznej w chwili publikacji widoku.
Miasta dawnej Rzeczypospolitej znajdujące się dziś poza Polską — związane z dziejami państwa polsko-litewskiego, z uwzględnieniem zmian przynależności politycznej i chronologii wydań.
Przypadki graniczne – przede wszystkim Królewiec, związany z Koroną lennie, ale niebędący wcieloną częścią Rzeczypospolitej.

W tabelach „plansza współdzielona” oznacza kartę z dwoma odrębnie zatytułowanymi widokami. „Plansza samodzielna” jest poświęcona jednemu miastu; większe przedstawienia mogły zajmować kilka łączonych arkuszy.

Numerację przyjęto za spisami treści egzemplarzy Biblioteki Uniwersyteckiej w Heidelbergu. Każdy odnośnik „skan” otwiera odpowiednią pozycję. Historia atlasu obejmuje kolejne edycje, dlatego rok konkretnego egzemplarza może być późniejszy od daty pierwszego wydania tomu. ^[1] ^[2]

Miasta znajdujące się obecnie w granicach Polski

W atlasie występuje siedemnaście miejscowości znajdujących się obecnie w Polsce. Kraków występuje w dwóch pozycjach katalogowych, dlatego w tabeli pojawia się dwukrotnie. Liczba wierszy nie jest liczbą różnych miejscowości.

Obecne miasto	Nazwa w atlasie	Tom i plansza	Układ planszy	Kontekst historyczny
Gdańsk	Gedanum	Tom II, plansza 46 [skan]	samodzielna	Prusy Królewskie; miasto związane z Koroną Polską.
Szczecin	Stetinum	Tom IV, plansza 41 [skan]	samodzielna	Obecnie w Polsce; w czasie publikacji poza Rzecząpospolitą.
Wrocław	Vvratislavia	Tom IV, plansza 42 [skan]	samodzielna	Miasto śląskie; w czasie publikacji poza Rzecząpospolitą.
Świebodzin	Svibusium, Swybuschin	Tom V, plansza 50 [skan]	samodzielna	Obecnie w Polsce; w czasie publikacji poza Rzecząpospolitą.
Nysa	Nyssa	Tom VI, plansza 18 [skan]	wspólna z Legnicą	Miasto śląskie; w czasie publikacji poza Rzecząpospolitą.
Legnica	Lignicium	Tom VI, plansza 18 [skan]	wspólna z Nysą	Miasto śląskie; w czasie publikacji poza Rzecząpospolitą.
Kraków	Cracovia	Tom VI, plansza 43 [skan]	samodzielna	Pierwsze z dwóch odrębnych przedstawień Krakowa.
Kraków	Cracovia	Tom VI, plansza 44 [skan]	samodzielna	Drugie z dwóch odrębnych przedstawień Krakowa.
Kalwaria Zebrzydowska	Montis Calvariae in Polon	Tom VI, plansza 45 [skan]	samodzielna, nietypowa	Przedstawienie założenia pielgrzymkowego, nie klasyczny portret miasta.
Poznań	Posnania	Tom VI, plansza 46 [skan]	wspólna z Krosnem	Miasto Korony Polskiej.
Krosno	Crosna	Tom VI, plansza 46 [skan]	wspólna z Poznaniem	Miasto Korony Polskiej.
Warszawa	Varsovia	Tom VI, plansza 47 [skan]	samodzielna	Miasto Korony Polskiej.
Lublin	Lublinum	Tom VI, plansza 48 [skan]	samodzielna	Miasto Korony Polskiej.
Sandomierz	Sendomiria	Tom VI, plansza 50 [skan]	wspólna z Bieczem	Miasto Korony Polskiej.
Biecz	Bietza	Tom VI, plansza 50 [skan]	wspólna z Sandomierzem	Miasto Korony Polskiej.
Łowicz	Lovicium	Tom VI, plansza 51 [skan]	samodzielna	Miasto Korony Polskiej.
Przemyśl	Praemislia	Tom VI, plansza 52 [skan]	samodzielna	Miasto Korony Polskiej.
Zamość	Novum Zamoscium	Tom VI, plansza 53 [skan]	samodzielna	Miasto Korony Polskiej.

civitates orbis terrarum, posnania — Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum – widok Poznania i Krosna na jednej planszy

Najważniejsze obserwacje

Najwięcej przedstawień związanych z Polską zgromadzono w tomie VI: znalazły się w nim między innymi Kraków, Poznań, Krosno, Warszawa, Lublin, Sandomierz, Biecz, Łowicz, Przemyśl i Zamość. Zestaw ten odzwierciedla rozległość materiałów zebranych przez wydawców — rysunków, planów i wcześniejszych widoków. ^[1] ^[2]

Miasta dawnej Rzeczypospolitej znajdujące się dziś poza Polską

Kolejna grupa prowadzi poza dzisiejsze granice Polski, do miast związanych z historią państwa polsko-litewskiego. Ich obecność w atlasie przypomina o dawnym zasięgu powiązań politycznych i miejskich.

Miasto historyczne	Obecna nazwa i państwo	Nazwa w atlasie	Tom i plansza	Układ planszy
Grodno	Hrodna, Białoruś	Grodna	Tom II, plansza 48 [skan]	samodzielna
Ryga	Rīga, Łotwa	Riga	Tom III, plansza 43 [skan]	wspólna z Królewcem
Wilno	Vilnius, Litwa	Vilna Litauniae	Tom III, plansza 59 [skan]	samodzielna
Lwów	Lviv, Ukraina	Leopolis	Tom VI, plansza 49 [skan]	samodzielna

Grodno

Grodno występuje w tomie II jako Grodna. Jest to samodzielna plansza i jedno z najważniejszych przedstawień miasta Wielkiego Księstwa Litewskiego w całym atlasie.

Ryga

Ryga została opublikowana w tomie III na wspólnej planszy z Królewcem jako Mons regius / Riga. Jest to przypadek wymagający ostrożności chronologicznej, ponieważ pierwsza publikacja tomu III i podporządkowanie Rygi Stefanowi Batoremu przypadają na 1581 rok.

Wilno

Wilno występuje w tomie III jako Vilna Litauniae. Jest to plansza samodzielna i jedno z kluczowych przedstawień miejskich odnoszących się do Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Lwów

Lwów opublikowano w tomie VI jako Leopolis. Samodzielna plansza ma szczególne znaczenie dla badań nad ikonografią jednego z najważniejszych miast Korony.

Przypadek graniczny: Królewiec

Królewiec, występujący jako Mons regius, dzieli planszę III/43 z Rygą. Był stolicą Prus Książęcych, pozostających lennem Korony Polskiej. Nie był jednak wcieloną częścią Rzeczypospolitej, dlatego powinien być omawiany oddzielnie jako miasto związane z historią Polski poprzez zależność lenną.

Wszystkie plansze współdzielone związane z Polską i Rzecząpospolitą

Tom i plansza	Miasta na jednej karcie	Tytuł planszy
Tom III, plansza 43 [skan]	Królewiec i Ryga	Mons regius / Riga
Tom VI, plansza 18 [skan]	Nysa i Legnica	Nyssa / Lignicium
Tom VI, plansza 46 [skan]	Poznań i Krosno	Posnania / Crosna
Tom VI, plansza 50 [skan]	Sandomierz i Biecz	Sendomiria / Bietza

Kraków jako przypadek wyjątkowy

Kraków zajmuje w heidelberskim egzemplarzu tomu VI dwie pozycje zatytułowane Cracovia, oznaczone numerami 43 i 44. Osobne wpisy w katalogu pozwalają odnaleźć oba przedstawienia i zestawić ich kompozycje.

Panoramy eksponują charakterystyczne budowle i rozległość miejskiego krajobrazu. Obok informacji o topografii przekazują także obraz rangi ośrodka: miejsca, jakie zajmują w kompozycji zamek, kościoły czy obwarowania, współtworzą jego reprezentacyjny portret.

Polskie miasta w Civitates Orbis Terrarum – Widok sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej na samodzielnej planszy

Kalwaria Zebrzydowska jako przedstawienie nietypowe

Odmienny charakter ma pozycja VI/45, Montis Calvariae in Polon. Przedstawia Kalwarię Zebrzydowską jako założenie pielgrzymkowe: krajobraz z kaplicami i klasztorem. Rozszerza tym samym miejski temat atlasu o przestrzeń zorganizowaną wokół praktyk religijnych.

Katalog według tomów

Tom	Miasta obecnie w Polsce	Miasta dawnej Rzeczypospolitej poza Polską	Uwagi
Tom I	Brak pozycji z omawianej listy	Brak pozycji z omawianej listy	Brak tytułowanych widoków z głównego katalogu.
Tom II	Gdańsk	Grodno	Dwa ważne przedstawienia związane z ziemiami Rzeczypospolitej.
Tom III	Brak miast obecnie w Polsce	Ryga, Wilno	Na planszy z Rygą znajduje się również Królewiec.
Tom IV	Szczecin, Wrocław	Brak	Oba miasta są dziś w Polsce, lecz wówczas znajdowały się poza Rzecząpospolitą.
Tom V	Świebodzin	Brak	Samodzielny widok miasta obecnie znajdującego się w Polsce.
Tom VI	Nysa, Legnica, Kraków, Kalwaria Zebrzydowska, Poznań, Krosno, Warszawa, Lublin, Sandomierz, Biecz, Łowicz, Przemyśl, Zamość	Lwów	Najważniejszy tom dla ikonografii miast Korony Polskiej.

Źródła i literatura

[1] Georg Braun, Frans Hogenberg, Civitates orbis terrarum, t. I–VI, cyfrowe egzemplarze Biblioteki Uniwersyteckiej w Heidelbergu. W tabelach zamieszczono odnośniki do poszczególnych kart. Zobacz źródło.

[2] Marco van Egmond, Town atlas by Braun & Hogenberg, Utrecht University Library; historia wydań i rozróżnienie kart, przedstawień oraz miast. Zobacz źródło.

Dostęp do źródeł internetowych i aktualizacja opracowania: 14 października 2026 r.