Jak znaleźć swoją miejscowość na starej mapie?

Poszukiwanie starej mapy najlepiej zacząć od miejsca i okresu, który nas interesuje. Nazwa miejscowości, jej dawna przynależność administracyjna i skala mapy pozwalają zawęzić wybór. Poniżej pokazuję, jak przejść od nazwy do konkretnego arkusza i zapisać wynik tak, by można było do niego wrócić.

1. Zapisz miejsce, sąsiedztwo i okres

Przygotuj obecną nazwę miejscowości, gminę lub powiat, kilka sąsiednich miejsc oraz przybliżony okres poszukiwań. Jeśli szukasz wsi z rodzinnego dokumentu, zanotuj również występującą w nim parafię i pisownię nazwy. Te informacje pomagają rozróżnić miejscowości o identycznych nazwach.

Dawne nazewnictwo można sprawdzać w słownikach geograficznych i urzędowych wykazach. Wydawany w latach 1880–1902 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich opisuje miejscowości oraz inne obiekty geograficzne. Dla okresu międzywojennego przydatny jest także Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, wydany przez GUS w latach 1923–1926. ^[1]

2. Dobierz skalę do pytania

Skala mówi, ile razy zmniejszono odległości. Na oryginalnym arkuszu w skali 1:25 000 jeden centymetr odpowiada 250 metrom w terenie; przy 1:100 000 — jednemu kilometrowi, a przy 1:300 000 — trzem kilometrom. Po zmianie wielkości obrazu na ekranie przelicznik centymetrów przestaje działać: korzystaj wtedy z podziałki liniowej widocznej na mapie.

Do poszukiwań pojedynczych zabudowań wybierz możliwie szczegółową mapę. Przy odtwarzaniu połączeń między miastami przydatny będzie większy obszar na jednym arkuszu. Atlas tematyczny pozwoli natomiast zbadać zjawisko opisane w jego legendzie — na przykład podziały historyczne lub rozmieszczenie ludności.

3. Przykład: Wadowice na mapie WIG

W katalogu Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej znajduje się Mapa taktyczna Polski: pas 49, słup 29: Wadowice. Opis biblioteczny podaje rok 1934 i skalę 1:100 000. Mamy zatem trzy użyteczne klucze wyszukiwania: nazwę „Wadowice”, oznaczenie „pas 49, słup 29” oraz nazwę serii. ^[2]

Otwórz podlinkowany rekord, przejdź do obrazu mapy i powiększ ramkę oraz margines. Zapisz oznaczenie arkusza, skalę, wydawcę i informacje o datach. Następnie odszukaj miejscowość oraz sąsiednie nazwy. Jeżeli interesujące miejsce wypada przy brzegu, sprawdź również arkusz sąsiedni. Do ponownego wyszukania tego obiektu możesz użyć frazy: Wadowice pas 49 słup 29 1934.

4. Zmieniona nazwa: Kolberg i Kołobrzeg

Dobrym przykładem wyszukiwania po dawnej nazwie jest arkusz operacyjny WIG nr 32 z 1937 roku. W jego tytule występuje Kolberg, czyli Kołobrzeg. Skala wynosi 1:300 000. To właśnie ten arkusz pokazuję poniżej; jest inną serią niż mapa taktyczna Wadowic. ^[3]

5. Zapisz daty i źródło, zanim zamkniesz mapę

Data wydania opisuje druk, a informacja o pomiarze lub aktualizacji — czas zebrania treści. Przepisz te informacje oddzielnie, jeżeli widnieją na arkuszu. Dzięki temu porównanie dwóch map będzie miało jasną podstawę. Zanotuj również adres rekordu bibliotecznego i nazwę instytucji przechowującej egzemplarz.

Moja notatka do odnalezionego obiektu zawiera: miejscowość, tytuł mapy, serię, numer arkusza, skalę, datę wydania, datę aktualizacji podaną na mapie oraz link do skanu. Dopiero potem przechodzę do odczytywania zabudowy i znaków. Pomaga w tym ilustrowany przewodnik po oznaczeniach na starych mapach.

Mapy z różnych epok: od czego zacząć?

W katalogu dobieram przykłady pokazujące różne sposoby opisywania przestrzeni. Każdy prowadzi do reprodukcji i metryki źródłowej.

Perthées: informacje zbierane w parafiach

Mapy województw Karola Perthéesa powstawały z wykorzystaniem ankiet parafialnych i szkiców sporządzanych na ich podstawie. Opisano na nich osadnictwo, drogi i obiekty gospodarcze. Dla województwa krakowskiego trzeba rozróżnić opracowanie z 1787 roku oraz wydanie z 1792 roku, odnotowane w zestawieniu IGiPZ PAN. ^{[4] [5]}

Gilly: mapa Prus Południowych

Biblioteka Narodowa przechowuje wydanie Special-Karte von Südpreussen Davida Gilly’ego z 1803 roku. Rekord wskazuje Berlin i wydawcę Simon Schropp u. Comp. Udostępniona reprodukcja jest jednym z arkuszy tego wieloczęściowego opracowania. ^[7]

Atlas Romera: mapa opowiada o historii

Wydany w 1916 roku Geograficzno-statystyczny atlas Polski pod redakcją Eugeniusza Romera łączył mapy różnych zagadnień. Planszę V, zatytułowaną Historya, opracował Władysław Semkowicz — jego nazwisko widnieje pod ramką. Legenda rozróżnia między innymi rozbiory oraz wybrane dawne granice. Rok 1916 określa wydanie atlasu, a daty w legendzie odnoszą się do przedstawianych wydarzeń. ^{[8] [9]}