Mapa Polski związana z nazwiskiem Wacława Grodeckiego przeszła drogę od dużego drzeworytu wydanego w Bazylei do karty w atlasie Abrahama Orteliusa. Kolejne redakcje zmieniały format, technikę i zasób informacji, zachowując związek z wcześniejszym opracowaniem. Jej historia pokazuje, jak wiedza o ziemiach polskich trafiała do europejskiego obiegu wydawniczego. [1] [3]
Wapowski, Grodecki i Ortelius — chronologia
Mapa Grodeckiego należy do kolejnego etapu kartografii ziem polskich po opracowaniach Bernarda Wapowskiego z 1526 r. Dedykację z 1558 r. poprzedza więc wcześniejsza tradycja, a karta Orteliusa z 1570 r. upowszechnia ją w nowej formie wydawniczej. [1] [3] Początek tego ciągu oraz losy utraconych druków przedstawia artykuł o mapach Bernarda Wapowskiego.
Kolejne opracowania i daty publikacji przedstawiam na osi czasu historii kartografii Polski.
Wapowski jako punkt wyjścia
Grodecki korzystał z dorobku Bernarda Wapowskiego. Zależność tę badacze rozpoznają w nazwach i treści geograficznej. Zsolt G. Török wskazuje zarazem, że materiał dostępny Grodeckiemu mógł różnić się od redakcji znanej dziś z reprodukcji fragmentów Wapowskiego. [1]
Ta relacja wpisuje prace Grodeckiego w dłuższą historię opracowywania map regionu. Dane przejmowano z wcześniejszych przedstawień, a następnie przystosowywano do nowego zasięgu i formatu publikacji. W kolejnych wydaniach zmieniała się także forma, w której czytelnik otrzymywał ten zasób wiedzy.
Duży drzeworyt wydany w Bazylei
Dedykacja druku towarzyszącego mapie, skierowana do Zygmunta II Augusta, nosi datę 1 stycznia 1558 r. Sam druk mapy Török, za ustaleniami Karola Buczka, umieszcza prawdopodobnie około 1562 r. Stąd w literaturze pojawiają się dwie daty odnoszące się do różnych etapów przedsięwzięcia. [1]
Mapę wydał w Bazylei Jan Oporin. Roman Marchwiński podaje dla egzemplarza odnalezionego w 1938 r. w Monachium wymiary 777 × 617 mm. Był to zatem duży arkusz drzeworytniczy, znacznie różniący się formatem od późniejszej karty atlasowej Orteliusa. [2]
Nowe opracowanie dla Marcina Kromera
Kilka lat później pojawił się projekt mniejszej mapy przeznaczonej do Polonii Marcina Kromera. Informuje o nim list Jana Grodeckiego z 2 czerwca 1568 r., omówiony przez Marchwińskiego. Z korespondencji wynika, że opracowanie otrzymało odmienne oznaczenia miejscowości i jednostek administracyjnych. Rękopis tej mapy nie jest znany. [2]
Zachowany list ukazuje etap pracy nad dostosowaniem obrazu geograficznego do publikacji opisującej kraj. Tymczasem duża mapa miała własną dalszą historię: w 1570 r. jej kolejną redakcję wydali w Bazylei spadkobiercy Oporina. W tym samym roku w Antwerpii ukazał się atlas Orteliusa z mapą opartą na dziele Grodeckiego. [1]
W atlasie Abrahama Orteliusa
Karta nosiła tytuł Poloniae finitimarumque locorum descriptio, a nazwisko autora zapisano jako „Wenceslao Godreccio Polono”. Została włączona do Theatrum orbis terrarum. Katalog Marcela van den Broecke oznacza ją numerem Ort 154 i podaje wymiary płyty 372 × 494 mm. [3]
Przeniesienie treści do atlasu oznaczało zmianę techniki na miedzioryt i dostosowanie obrazu do mniejszego formatu. Mapa Polski stała się częścią zbioru przedstawień różnych krajów i regionów. Kolejne edycje atlasu ukazywały ją w otoczeniu tekstów w różnych językach, włączając opracowanie Grodeckiego w szerszy obieg czytelniczy. [3]
Dzieje tej karty można dziś śledzić dzięki tekstowi na odwrocie, numeracji i zmianom matrycy. Van den Broecke zestawia te cechy dla kolejnych wydań od 1570 r. Podobny obraz na dwóch arkuszach może więc należeć do różnych edycji, a szczegóły typograficzne pomagają ustalić ich miejsce w historii atlasu. [3]
Poprawki Andrzeja Pograbki i nowa płyta
W 1595 r. wprowadzono nową płytę, oznaczaną w katalogu jako Ort 155. Tytuł zmieniono na Poloniae, Lithuaniaeque descriptio. Obok Grodeckiego wymieniono Andrzeja Pograbkę jako autora korekt; według van den Broecke poprawki dotyczyły przede wszystkim wschodniej części przedstawienia. [4]
Nowa redakcja pokazuje mapę jako dzieło rozwijane przez kolejnych uczestników procesu wydawniczego. Nazwisko pierwotnego autora nadal wskazywało podstawę opracowania, lecz obraz uzupełniano o dalszą wiedzę geograficzną. Zmiana tytułu i nowa matryca wyznaczają czytelny etap tej historii.
Od lokalnego opracowania do europejskiego atlasu
Dzieje map Grodeckiego łączą polską tradycję kartograficzną z oficynami Bazylei i Antwerpii. Wapowski dostarczył ważnej części wcześniejszego materiału, Grodecki opracował własną redakcję, a wydawnictwo Orteliusa nadało jej formę atlasową. Późniejsze korekty Pograbki przedłużyły ten proces.
Zachowane odbitki są świadectwami poszczególnych etapów: dużego drzeworytu, pierwszej karty Orteliusa i nowej płyty z 1595 r. Oglądane w tej kolejności pozwalają zobaczyć, jak zmieniała się zarówno wiedza o regionie, jak i sposób jej przedstawiania.
Źródła i literatura
[1] Zsolt G. Török, „Renaissance Cartography in East-Central Europe, ca. 1450–1650”, w: David Woodward (red.), The History of Cartography, t. 3, cz. 2, 2007, s. 1806–1851, zwłaszcza s. 1833–1834. Zobacz źródło.
[2] Roman Marchwiński, „Kromer a Grodecki. Podstawy kartograficzne kromerowskiej «Polonii»”, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia 16 (114), 1980, s. 133–149; zwłaszcza s. 139–140. Zobacz źródło.
[3] Marcel van den Broecke, Ortelius Map No. 154, Cartographica Neerlandica; katalog wydań i stanów płyty. Zobacz źródło.
[4] Marcel van den Broecke, Ortelius Map No. 155, Cartographica Neerlandica; nowa płyta z poprawkami Pograbki. Zobacz źródło.
Dostęp do źródeł internetowych i aktualizacja opracowania: 14 października 2026 r.