W historii dawnej kartografii Polski istnieją mapy, których znaczenie wykracza daleko poza samo przedstawienie granic, miast i rzek. Pozwalają one zobaczyć, w jaki sposób wiedza geograficzna była gromadzona, kopiowana, poprawiana i przekazywana kolejnym pokoleniom kartografów.
Do najważniejszych takich zabytków należy mapa Polski Wacława Grodeckiego – jednego z najistotniejszych polskich kartografów XVI wieku.
Nazwisko Grodeckiego najczęściej spotykamy dziś na mapie zatytułowanej Poloniae finitimarumque locorum descriptio, publikowanej od 1570 roku w słynnym atlasie Abrahama Orteliusa Theatrum Orbis Terrarum. Nie była to jednak pierwsza mapa Grodeckiego ani zwykły przedruk jego wcześniejszego dzieła.
Za znaną z atlasów Orteliusa kartą kryje się znacznie dłuższa historia: wielka mapa Polski Bernarda Wapowskiego z 1526 roku, duża mapa Grodeckiego opracowana w połowie XVI wieku, kolejna wersja przygotowana dla Marcina Kromera oraz późniejsze redukcje i poprawki dokonywane w zachodnioeuropejskich oficynach.
Historia map Grodeckiego pokazuje zatem nie tylko rozwój polskiej kartografii renesansowej. Jest również opowieścią o tym, jak wiedza geograficzna powstająca w Rzeczypospolitej trafiła do najważniejszego europejskiego obiegu kartograficznego drugiej połowy XVI wieku.
Wacław Grodecki i dziedzictwo Bernarda Wapowskiego
Wacław Grodecki urodził się około 1535 roku. W 1550 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Krakowskim, gdzie później uzyskał stopień magistra. Związany był następnie między innymi ze środowiskiem kościelnym na Morawach. Zmarł w 1591 roku.
Dla historii kartografii najważniejsze jest jednak źródło informacji wykorzystanych przez Grodeckiego podczas opracowywania mapy Polski.
Nie tworzył on geograficznego obrazu kraju od podstaw. Jednym z najważniejszych punktów odniesienia była dla niego kartografia Bernarda Wapowskiego, przede wszystkim wielka mapa Polski wydana w Krakowie w 1526 roku.
Znaczenie prac Wapowskiego dla późniejszej kartografii Europy Środkowo-Wschodniej było ogromne. Historycy kartografii wskazują, że mapa Grodeckiego stanowi jeden z najważniejszych przykładów wykorzystania informacji pochodzących z dzieła Wapowskiego.
Analiza nazw miejscowości, rzek i innych elementów geograficznych sugeruje przy tym, że Grodecki mógł korzystać z wersji mapy Wapowskiego różniącej się od fragmentów znanych współczesnym badaczom.
Jest to niezwykle ważne, ponieważ oryginalne mapy Wapowskiego nie zachowały się w całości. Późniejsze opracowania, w tym mapa Grodeckiego, są więc pośrednim świadectwem zawartości dzieła uważanego za jeden z fundamentów polskiej kartografii nowożytnej.
Nie oznacza to jednak, że Grodecki jedynie kopiował wcześniejszego autora.
Tam, gdzie materiał Wapowskiego był niewystarczający albo nie obejmował określonych obszarów, Grodecki korzystał również z innych źródeł informacji geograficznej. W literaturze naukowej wskazywano między innymi możliwość wykorzystania materiałów związanych z podróżami i działalnością dyplomatyczną Zygmunta von Herbersteina. Jest to jednak hipoteza badawcza, której nie należy przedstawiać jako faktu całkowicie udowodnionego.
1558 czy 1562? Problem datowania mapy Grodeckiego
Jednym z najczęściej powtarzanych uproszczeń dotyczących mapy Grodeckiego jest przypisywanie jej jednoznacznie do roku 1558.
W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana.
Duża mapa Grodeckiego została wykonana jako drzeworyt odbity z dwóch klocków. Sama mapa nie podawała nazwiska autora ani miejsca wydania. Jej identyfikację umożliwił jednak związany z nią druk wydany przez Johannesa Oporinusa w Bazylei.
Publikacja zawierała między innymi indeks nazw geograficznych oraz tekst Filipa Melanchtona dotyczący pochodzenia ludów słowiańskich. Grodecki został w nim wskazany jako autor mapy, a dedykacja skierowana do króla Zygmunta II Augusta została datowana na 1 stycznia 1558 roku.
Nie oznacza to jednak, że zachowana w przekazach mapa została właśnie w tym roku wydrukowana.
Karol Buczek, jeden z najważniejszych badaczy historii polskiej kartografii, przyjmował, że mapa była wówczas już opracowana, lecz jej druk nastąpił prawdopodobnie dopiero około 1562 roku. Takie datowanie zaakceptowali również późniejsi historycy kartografii.
Najbezpieczniej mówić więc o mapie opracowanej około lat 1557–1558 i wydanej prawdopodobnie około 1562 roku.
Rozróżnienie to ma duże znaczenie. Pokazuje bowiem, dlaczego spotykane w literaturze daty 1558 i 1562 nie muszą się wzajemnie wykluczać. Mogą odnosić się do różnych etapów powstawania tego samego dzieła.
Wielka mapa Polski Grodeckiego
Pierwsza drukowana mapa Grodeckiego była znacznie większa od karty znanej z późniejszych atlasów Abrahama Orteliusa.
Roman Marchwiński podawał dla odnalezionego w XX wieku egzemplarza wymiary około 777 × 617 mm. Mapa została wykonana techniką drzeworytu.
Nie przedstawiała jedynie ziem należących do Korony. Jej zakres obejmował znaczną część Europy Środkowej i Wschodniej, dzięki czemu ziemie polskie ukazane zostały w przestrzennym związku między innymi ze Śląskiem, Prusami, Litwą, Rusią i Mołdawią.
Dokładność przedstawienia poszczególnych obszarów była jednak nierówna.
Jednym z najlepiej znanych przykładów jest przebieg Dniepru. Od okolic Smoleńska rzeka została przedstawiona w sposób prowadzący do wyraźnego zniekształcenia geografii ziem położonych dalej na południe. Problem ten był analizowany przez historyków kartografii.
Ocena XVI-wiecznej mapy wyłącznie według standardów współczesnej kartografii byłaby jednak anachronizmem.
Znaczenie dzieła Grodeckiego polegało również na zgromadzeniu ogromnego zasobu informacji o sieci osadniczej, rzekach, regionach i nazwach geograficznych oraz przedstawieniu ich w formie umożliwiającej dalsze kopiowanie i rozpowszechnianie.
Mapa odnaleziona dopiero w XX wieku
Los pierwszego wydania mapy Grodeckiego jest niemal równie interesujący jak jej treść.
W 1938 roku Karol Buczek odnalazł egzemplarz mapy w Bayerische Armeebibliothek w Monachium. Było to odkrycie niezwykle ważne dla badań nad polską kartografią renesansową, ponieważ pozwoliło połączyć informacje znane z XVI-wiecznych źródeł pisanych z rzeczywiście istniejącym zabytkiem.
Odnaleziony egzemplarz miał około 777 × 617 mm.
Oryginał nie przetrwał jednak II wojny światowej.
Na szczęście jeszcze przed jego zniszczeniem wykonano materiały reprodukcyjne, dzięki którym wygląd mapy jest dziś znany badaczom.
Historia ta jest dobrym przykładem znaczenia dokumentowania dawnych zbiorów. W przypadku wielu zabytków kartograficznych fotografia, reprodukcja lub opis sporządzony przez historyka przed wojną pozostają dziś jedynymi świadectwami istnienia oryginalnego egzemplarza.
Drugie wydanie wielkiej mapy
Historia dużej mapy Grodeckiego nie zakończyła się na pierwszym wydaniu.
W 1570 roku w Bazylei, już po śmierci Johannesa Oporinusa, jego spadkobiercy opublikowali drugą wersję mapy.
Wprowadzono w niej między innymi zmiany w kartuszu, a mapa otrzymała tytuł:
Poloniae, Litvaniae, Rvssiae, Prvssiae, Masoviae et Scepusii Chorographia.
Egzemplarz tej wersji został rozpoznany w zbiorach Houghton Library Uniwersytetu Harvarda.
Rok 1570 jest jednak w historii kartografii Grodeckiego szczególnie kłopotliwy, ponieważ w tym samym roku pojawiła się jeszcze jedna mapa związana z jego nazwiskiem – i była to mapa zupełnie innego rodzaju.
Dwie różne mapy z 1570 roku
W 1570 roku wydarzyły się dwie rzeczy, które w popularnych opisach bywają ze sobą mylone.
W Bazylei ukazało się drugie wydanie dużej drzeworytniczej mapy Grodeckiego.
Jednocześnie w Antwerpii Abraham Ortelius opublikował pierwsze wydanie swojego przełomowego atlasu Theatrum Orbis Terrarum. Znalazła się w nim znacznie mniejsza, wykonana techniką miedziorytu mapa Polski oparta na dziele Grodeckiego.
Nie były to te same mapy.
Atlasowa karta Orteliusa nosi tytuł:
Poloniae finitimarumque locorum descriptio. Auctore Wenceslao Godreccio Polono.
W pierwszym wydaniu Theatrum Orbis Terrarum znajdowała się na arkuszu 44.
Egzemplarz przechowywany obecnie w Bibliotece Kórnickiej PAN ma około 37,1 × 49,5 cm. Biblioteka określa jego skalę na około 1:2 600 000. W specjalistycznym katalogu map Orteliusa Marcela van den Broecke pojawia się natomiast wartość około 1:2 500 000.
W przypadku dawnych map podobne niewielkie różnice w określaniu skali nie są czymś niezwykłym.
To właśnie atlasowa mapa Orteliusa, a nie pierwotny duży drzeworyt, stała się najbardziej rozpowszechnionym w Europie przedstawieniem Polski związanym z nazwiskiem Wacława Grodeckiego.
Grodecki w pierwszym nowożytnym atlasie świata
Znaczenie obecności mapy Polski w dziele Orteliusa trudno przecenić.
Wydane po raz pierwszy w Antwerpii w 1570 roku Theatrum Orbis Terrarum stworzyło nowy model publikacji kartograficznej. Mapy różnych autorów zostały ujednolicone pod względem formatu i przygotowane do funkcjonowania jako część jednego dzieła.
Atlas odniósł ogromny sukces wydawniczy i był wielokrotnie wznawiany.
Dzięki obecności w Theatrum Orbis Terrarum obraz ziem polskich oparty na pracy Grodeckiego trafił do międzynarodowej publiczności.
Mapa była więc czymś więcej niż przedstawieniem geograficznym jednego państwa. Stała się częścią europejskiego systemu wiedzy geograficznej epoki renesansu.
Na odwrocie mapy znajdującej się w pierwszym wydaniu atlasu drukowano tekst dotyczący Polski. W egzemplarzu późniejszego wydania z 1579 roku zachowanym w zbiorach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich tekst na odwrocie nosi tytuł Poloniae Regnum.
Mapa wykonana była techniką miedziorytu.
W opisach muzealnych jako rytownik wskazywany jest Frans Hogenberg, jeden z najważniejszych rytowników współpracujących z Orteliusem.
„Wenceslao Godreccio Polono” – Grodecki pod łacińskim nazwiskiem
Osoby spotykające mapę na aukcji, w antykwariacie lub w bibliotece cyfrowej mogą początkowo nie rozpoznać nazwiska Grodeckiego.
W kartuszu mapy Orteliusa znajduje się bowiem napis:
Auctore Wenceslao Godreccio Polono.
„Wenceslaus Godreccius”, „Godreccio” czy spotykane w innych źródłach formy nazwiska są łacińskimi lub zlatynizowanymi wariantami nazwiska Wacława Grodeckiego.
Nie chodzi więc o innego autora.
Jest to przykład powszechnej w XVI wieku praktyki latynizowania nazwisk uczonych, duchownych i autorów publikacji funkcjonujących w międzynarodowym obiegu naukowym i wydawniczym.
Dla kolekcjonera dawnych map informacja ta ma znaczenie praktyczne. Napis Wenceslao Godreccio Polono wskazuje właśnie na Wacława Grodeckiego.
Mapa przygotowana dla Marcina Kromera
Pomiędzy dużą mapą Grodeckiego a atlasową wersją Orteliusa powstało jeszcze jedno niezwykle interesujące opracowanie.
W 1568 roku Grodecki przygotował mniejszą mapę przeznaczoną do dzieła Marcina Kromera opisującego Polskę.
Informacje o tej mapie znamy między innymi z korespondencji Jana Grodeckiego, brata kartografa, z Kromerem.
Nie była to jedynie mechanicznie pomniejszona wersja wcześniejszego dzieła.
Jak wykazał Roman Marchwiński, nowa mapa miała zawierać bardziej rozbudowane informacje administracyjne. Za pomocą odpowiednich znaków rozróżniano stolice diecezji, archidiecezji i województw, zaznaczano granice ziem, a także różnicowano znaczenie poszczególnych miejscowości.
Mapa ta nie została jednak wydrukowana.
Jej rękopis również się nie zachował.
Przyczyna pozostaje niepewna. W literaturze wskazywano między innymi na możliwość związku z sytuacją wydawniczą po śmierci Oporinusa w 1568 roku, ale nie ma podstaw, aby przedstawiać to jako jednoznacznie udowodnioną przyczynę.
Sam fakt przygotowania kolejnej mapy jest jednak niezwykle ważny.
Pokazuje, że Grodecki nie stworzył jednego dzieła, które następnie jedynie kopiowano. Pracował nad kolejnymi redakcjami i przystosowywał zawartość map do nowych potrzeb.
Grodecki i Marcin Kromer
Związek między Grodeckim a Marcinem Kromerem jest szczególnie interesujący z punktu widzenia historii geografii.
W XVI wieku opis kraju oraz jego przedstawienie kartograficzne nie były od siebie całkowicie oddzielone.
Roman Marchwiński wykazał, że Kromer korzystał z materiału kartograficznego Grodeckiego podczas pracy nad swoim opisem Polski. Ważnych informacji dostarcza zarówno korespondencja Kromera, jak i listy związane z rodziną Grodeckich.
Mapa oraz chorografia – czyli opis geograficzny kraju – wzajemnie się w tym przypadku uzupełniały.
Dzięki temu możemy dziś obserwować, w jaki sposób wiedza o przestrzeni była w epoce renesansu przekształcana z informacji tekstowej w obraz kartograficzny i odwrotnie.
Jak długo Ortelius drukował mapę Grodeckiego?
Mapa Grodeckiego nie pojawiła się wyłącznie w pierwszym wydaniu atlasu z 1570 roku.
Płyta miedziorytnicza wykorzystywana przez Orteliusa była używana przez wiele lat. W specjalistycznej bibliografii Marcela van den Broecke pierwsza wersja mapy Polski otrzymała oznaczenie Ort 154.
Mapa występowała w kolejnych wydaniach Theatrum Orbis Terrarum od 1570 do początku lat dziewięćdziesiątych XVI wieku.
Płyta nie pozostawała całkowicie niezmienna. Wprowadzano drobne poprawki, a współczesna analiza pozwala rozróżnić kolejne jej stany. Pomocne w identyfikacji bywają zmiany nazw, elementów hydrografii, a nawet ślady zużycia i pęknięć miedzianej płyty.
Van den Broecke szacuje łączny nakład odbitek z tej płyty na około 4825 egzemplarzy.
Nie należy jednak interpretować tej liczby jako liczby map zachowanych do naszych czasów. Jest to bibliograficzna rekonstrukcja nakładów poszczególnych wydań atlasu.
Nowa mapa Polski Orteliusa i poprawki Pograbki
W 1595 roku w atlasie Orteliusa pojawiła się nowa płyta przedstawiająca Polskę i Litwę.
W katalogu van den Broecke otrzymała oznaczenie Ort 155.
Zmienił się również tytuł mapy:
Poloniae, Lithuaniaeque descriptio.
Co szczególnie interesujące, w nowej wersji wymieniono już nie tylko Grodeckiego, lecz także Andrzeja Pograbkę jako autora poprawek:
Auctore Wenceslao Godreccio; et correctore Andrea Pograbio Pilsnensi.
Według badań nad mapami Orteliusa zmiany Pograbki dotyczyły przede wszystkim wschodniej części przedstawionego obszaru.
Mapa Polski funkcjonująca w europejskich atlasach nie była zatem niezmiennym dziełem jednego autora.
Była produktem długiego procesu przekazywania i aktualizowania wiedzy.
Od Wapowskiego informacje przeszły do Grodeckiego. Od Grodeckiego do Orteliusa. Następnie kolejne poprawki wprowadzali inni kartografowie.
Jak rozpoznać mapę Grodeckiego z atlasu Orteliusa?
Z punktu widzenia kolekcjonera ważne jest przede wszystkim rozróżnienie pierwotnej mapy Grodeckiego od jej atlasowej redakcji.
Jeżeli mamy do czynienia z kartą o wymiarach około 37 × 49 cm, wykonaną techniką miedziorytu i noszącą tytuł:
Poloniae finitimarumque locorum descriptio
oraz nazwisko:
Wenceslao Godreccio Polono,
mamy przed sobą mapę atlasową przygotowaną przez Orteliusa na podstawie dzieła Grodeckiego – nie wielką bazylejską mapę drzeworytniczą.
Szczególnie ważna jest również ostrożność w datowaniu.
Określenie spotykane niekiedy w handlu antykwarycznym: „Grodecki – mapa Polski 1570” nie musi oznaczać, że konkretna odbitka rzeczywiście pochodzi z pierwszego wydania Theatrum Orbis Terrarum z 1570 roku.
Ta sama płyta była bowiem wykorzystywana w kolejnych wydaniach atlasu.
Precyzyjne datowanie konkretnego egzemplarza wymaga analizy między innymi tekstu na odwrocie, języka wydania, numeracji stron, typografii oraz charakterystycznych zmian w samej płycie.
W przypadku cennych map kolekcjonerskich określenie dokładnego wydania powinno więc opierać się na specjalistycznej bibliografii, a nie wyłącznie na tytule mapy.
Kolor na dawnych mapach
Wiele egzemplarzy map Grodeckiego i Orteliusa spotykanych obecnie w muzeach, bibliotekach oraz na rynku antykwarycznym jest kolorowanych.
Należy jednak zachować ostrożność przy interpretowaniu ich wyglądu.
Mapy odbijano z płyt drukarskich przede wszystkim w czerni. Kolor mógł być nanoszony następnie ręcznie – bezpośrednio po wydrukowaniu, na zamówienie właściciela lub w późniejszym okresie.
Nie wszystkie zachowane kolorowane egzemplarze muszą więc wyglądać tak samo.
Sam fakt występowania kolorów nie pozwala także automatycznie określić wieku konkretnej kolorystyki.
Przy ocenie dawnych map znaczenie mają między innymi pigmenty, sposób nakładania barw, relacja koloru do linii miedziorytu oraz historia proweniencji danego egzemplarza.
Dlaczego mapa Grodeckiego jest tak ważna?
Znaczenia Wacława Grodeckiego nie należy sprowadzać do prostego stwierdzenia, że wykonał „najdokładniejszą mapę Polski” swoich czasów.
Takie określenie byłoby zbyt uproszczone.
Jego rola polegała na czymś innym.
Grodecki był jednym z najważniejszych ogniw w przekazywaniu polskiej wiedzy kartograficznej XVI wieku.
Korzystał z dorobku Bernarda Wapowskiego, przetwarzał wcześniejsze informacje, uzupełniał je i przygotowywał kolejne redakcje przedstawienia ziem polskich.
Następnie jego praca została wykorzystana przez Abrahama Orteliusa i dzięki Theatrum Orbis Terrarum weszła do międzynarodowego obiegu.
Można więc mówić o jednym z najważniejszych ciągów rozwoju polskiej kartografii XVI wieku:
Bernard Wapowski – Wacław Grodecki – Abraham Ortelius.
Później do tej tradycji dołączyli kolejni autorzy i korektorzy, między innymi Andrzej Pograbka.
Znaczenie mapy Grodeckiego jest tym większe, że dzieło Wapowskiego zachowało się jedynie fragmentarycznie.
Późniejsze mapy mogą więc przechowywać informacje pochodzące z wcześniejszych, dziś zaginionych opracowań.
W takim przypadku mapa staje się nie tylko samodzielnym zabytkiem kartografii, ale także świadectwem dzieła, którego oryginalnej postaci nie jesteśmy już w stanie zobaczyć.
Nie jedna mapa, lecz cała historia kartograficzna
Mówiąc o „mapie Grodeckiego”, w rzeczywistości opisujemy kilka różnych zabytków i kilka etapów rozwoju tego samego kartograficznego obrazu Polski.
Najpierw powstała duża mapa opracowana około 1557–1558 roku i wydrukowana prawdopodobnie około 1562 roku.
W 1568 roku Grodecki przygotował nową mapę dla Marcina Kromera. Nie została ona wydrukowana, a jej rękopis zaginął.
W 1570 roku pojawiło się drugie wydanie dużej mapy Grodeckiego.
W tym samym roku Abraham Ortelius umieścił w pierwszym wydaniu Theatrum Orbis Terrarum własną atlasową redakcję mapy opartą na pracy polskiego kartografa.
Mapa była następnie wykorzystywana w kolejnych wydaniach atlasu, a w 1595 roku zastąpiła ją nowa płyta uwzględniająca również poprawki Andrzeja Pograbki.
To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie zarówno dla historyka kartografii, jak i dla kolekcjonera.
Najbardziej rozpowszechniona dziś mapa nosząca nazwisko Grodeckiego nie jest bowiem pierwotnym dużym drzeworytem polskiego kartografa.
Jest świadectwem europejskiej recepcji jego dzieła.
Pokazuje, w jaki sposób informacje opracowane w środowisku polskiej kartografii renesansowej zostały przejęte przez jednego z najważniejszych wydawców map XVI wieku i zaczęły funkcjonować w całej Europie.
W tym właśnie tkwi jedno z największych znaczeń Wacława Grodeckiego.
Nie stworzył kartografii Polski od początku. Przejął dorobek poprzedników, przede wszystkim Bernarda Wapowskiego, rozwinął go i przekazał dalej w formie, która dzięki europejskiemu drukarstwu mogła być reprodukowana przez kolejne dziesięciolecia.
Mapa Grodeckiego jest więc nie tylko obrazem Polski sprzed niemal pięciu stuleci.
Jest również świadectwem niezwykłej ciągłości wiedzy – od krakowskiej kartografii Wapowskiego, przez pracę Grodeckiego, aż po antwerpskie atlasy Orteliusa, które rozpowszechniły ten obraz Rzeczypospolitej w całej renesansowej Europie.
Źródła i literatura
- Buczek, Karol, „Wacław Grodecki (Studium biograficzne)”, Polski Przegląd Kartograficzny, t. 6, nr 43, 1933, s. 69–86.
- Buczek, Karol, Dzieje kartografii polskiej XV–XVIII wieku. Zarys analityczno-syntetyczny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1963.
- Kmiecikowa, Barbara, „Mapa Polski Wacława Grodeckiego”, Polski Przegląd Kartograficzny, t. 6, 1974, nr 1, s. 23–29.
- Boczyńska, Małgorzata; Midzio, Jerzy, „Analiza dokładności Mapy Polski Wacława Grodeckiego”, Polski Przegląd Kartograficzny, t. 6, 1974, nr 1.
- Marchwiński, Roman, „Kromer a Gródecki. Podstawy kartograficzne Kromerowskiej «Polonii»”, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Historia, t. 16 (114), 1980, s. 133–149. Tekst dostępny w bazie BazHum:
https://bazhum.muzhp.pl/ - Török, Zsolt G., „Renaissance Cartography in East-Central Europe, ca. 1450–1650”, w: David Woodward (red.), The History of Cartography, Volume 3: Cartography in the European Renaissance, University of Chicago Press, Chicago–London 2007, część dotycząca Wacława Grodeckiego i kartografii Polski. Publikacja dostępna w serwisie University of Chicago Press:
https://press.uchicago.edu/books/HOC/HOC_V3_Pt2/HOC_VOLUME3_Part2_chapter61.pdf - Biblioteka Kórnicka PAN, katalog i cyfrowy egzemplarz mapy Poloniae finitimarumque locorum descriptio Wacława Grodeckiego i Abrahama Orteliusa z pierwszego wydania Theatrum Orbis Terrarum, Antwerpia 1570:
https://platforma.bk.pan.pl/ - Biblioteka Kórnicka PAN, egzemplarz Theatrum Orbis Terrarum Abrahama Orteliusa, Antwerpia 1570 – opis zawartości pierwszego wydania atlasu:
https://platforma.bk.pan.pl/ - Zakład Narodowy im. Ossolińskich, mapa Polski Wacława Grodeckiego i Abrahama Orteliusa z wydania Theatrum Orbis Terrarum z 1579 roku, opis zbiorów prezentowany w Google Arts & Culture:
https://artsandculture.google.com/asset/mapa-polski-w-grodeckiego-i-a-orteliusa-wac%C5%82aw-grodecki-abraham-ortelius/rgFs7goebUGyXQ - Van den Broecke, Marcel, Ortelius Atlas Maps. An Illustrated Guide, oraz internetowy katalog Cartographica Neerlandica. Opisy i zestawienie stanów map Ort 154 i Ort 155:
https://orteliusmaps.com/book/ort154.html
https://orteliusmaps.com/book/ort155.html - Ortelius, Abraham, Theatrum Orbis Terrarum, Antwerpia 1570 i kolejne wydania – podstawowe źródło do historii atlasowej wersji mapy Grodeckiego.