Widok Zamoscium przedstawia miasto o wyraźnie zaplanowanym porządku: regularne ulice prowadzą ku rynkom, pałac zamyka główną oś, a całość otacza obwód fortyfikacji. Wśród domów wyróżniono instytucje nowej fundacji — kolegiatę, Akademię, ratusz i arsenał. Dzięki temu rycina pozwala prześledzić, jak w jednym założeniu połączono rezydencję magnacką, ośrodek handlu i twierdzę.
Atlas historyczny miast polskich datuje przedstawiony widok na około 1603 r. Rycina została opublikowana później, w szóstym tomie Civitates orbis terrarum, pod numerem 53. Tom ten występuje w opisach bibliograficznych z datami 1617 i 1618; egzemplarz udostępniony przez Bibliotekę Uniwersytecką w Heidelbergu pochodzi z 1618 r. [1] [2]
![Cały widok miasta wraz z fortyfikacjami i kartuszami]](https://staryfyrtel.pl/wp-content/uploads/2026/05/zamoscium-civitates-orbis-terrarum-scaled.avif)
Kartusz zawiera łaciński tytuł identyfikujący miasto i podkreślający rolę jego fundatora:
Zamoscium. Nova Poloniae civitas, a magnifico eius Regni Cancellario a fundamentis extructa.
Tytuł można przetłumaczyć jako: „Zamość, nowe miasto Polski, wzniesione od podstaw przez znakomitego kanclerza tego królestwa”. Już te słowa kierują uwagę ku Janowi Zamoyskiemu i jego roli w powstaniu miasta. [2]
Określenie „od fundamentów” odpowiada temu, co widać w kompozycji: uporządkowanej sieci ulic, rozmieszczeniu placów i wyraźnemu wydzieleniu rezydencji. Inskrypcja i obraz wspólnie przedstawiają Zamość jako planową fundację kanclerza.
Jak czytać najstarszy widok Zamościa?
Południe znajduje się na tej rycinie u góry, a północ u dołu. Taka orientacja ułatwia pokazanie relacji między pałacem, rynkami i fortyfikacjami. Autorzy atlasu historycznego określają przedstawienie jako aksonometryczne: zabudowę oglądamy z góry i z ukosa, dzięki czemu widoczne są zarówno ulice, jak i elewacje budynków. [1]
Punktem odniesienia jest Rynek Wielki. Poniżej niego leży podpisany Forum salarium Rynek Solny, a po przeciwnej stronie — Rynek Wodny. Trzy place porządkują miejską część założenia i pozwalają odnaleźć pozostałe budowle.
Miasto zbudowane od podstaw
Zamość powstał z inicjatywy Jana Zamoyskiego według projektu Bernarda Moranda. Włoska teoria miasta idealnego znalazła tu wyraz w regularnym planie, który łączył funkcje mieszkalne i handlowe z rezydencją fundatora oraz systemem obronnym. UNESCO wskazuje to połączenie jako jedną z podstawowych cech historycznego zespołu. [3]
Zachodnią część zajmował pałac, zaś część miejska skupiała się wokół trzech rynków. Na rycinie oba obszary pozostają czytelnie powiązane: przestrzeń prowadząca przez główny plac otwiera się ku siedzibie Zamoyskiego. Rezydencja jest więc częścią kompozycji całego miasta. [3]
Realizacja tego planu trwała przez kolejne dziesięciolecia. Widok z początku XVII w. zatrzymuje jeden z etapów budowy, co szczególnie dobrze widać w historii obwarowań.
Fortyfikacje – Zamość jako miasto-twierdza
Fortyfikacje nadają rycinie wyrazisty zewnętrzny kontur. Miejski katalog zabytków datuje zasadniczy zespół obronny na lata 1580–1618 i opisuje go jako układ siedmiu bastionów. [4]
Na samym widoku przedstawiono jednak osiem bastionów. Autorzy atlasu historycznego odnotowują tę różnicę w kontekście rozwoju założenia. Jest to istotna cecha źródła: obraz miasta powstającego mógł łączyć zrealizowaną zabudowę z rozwiązaniami projektowymi. [1]
Budowa bram i kolejnych odcinków obwodu trwała jeszcze po okresie, do którego odnosi się przedstawienie. Miejskie kalendarium wskazuje rok 1618 jako zakończenie zasadniczego etapu prac. [5]
Pałac Zamoyskich i arsenał – centrum władzy
Litera B odnosi się do Arx, czyli rezydencji fundatora, a A do Armamentarium — arsenału. Ich sąsiedztwo pokazuje związek strefy rezydencjonalnej i militarnej w kompozycji miasta. [2]
Pałac zamyka główną oś przechodzącą przez Rynek Wielki. W takim układzie codzienna przestrzeń miasta pozostaje wizualnie związana z rezydencją jego właściciela. Sąsiedztwo arsenału dodatkowo podkreśla obronną funkcję tej części założenia.
Budowę arsenału miejskie kalendarium datuje na lata 1582–1583. Należał więc do wczesnych elementów fundacji, powstających równolegle z organizacją miasta i jego zabezpieczeniem. [5]
Rynek Wielki i ratusz – reprezentacyjne centrum miasta
Forum maius, czyli Rynek Wielki, skupia miejską część kompozycji. Otwarty plac otaczają regularne pierzeje, a dochodzące do niego ulice wiążą go z pozostałymi przestrzeniami. Na tle powtarzalnej zabudowy szczególnie wyraźnie zaznacza się ratusz.
Literą F oznaczono Curia, czyli ratusz. Jego położenie w pierzei, a nie pośrodku placu, jest istotne dla relacji rynku z osią prowadzącą ku pałacowi. [2]
Ratusz na rycinie nie ma jeszcze charakterystycznych schodów, znanych ze współczesnych fotografii Zamościa. Powstały one w latach 1767–1770, podczas późniejszej fazy przebudowy. Zestawienie ilustracji pokazuje, jak zmieniała się architektura reprezentacyjnego centrum przy zachowaniu jego dawnego położenia. [6]
Rynek Wodny – niepodpisany plac po południowej stronie miasta
Rynek Wodny leży na południe od Rynku Wielkiego, a więc w górnej części przedstawienia. Choć pozbawiony osobnej inskrypcji, pozostaje czytelny w układzie ulic jako jeden z trzech placów organizujących zabudowę. Jego położenie uzupełnia symetrię miejskiej kompozycji.
Rynek Solny – miejsce handlu
Po północnej stronie centrum znajduje się Rynek Solny, podpisany Forum salarium. Jego nazwa wprowadza do obrazu miasta temat handlu — jednej z funkcji, dla których zaprojektowano całe założenie. [2]
Trzy rynki tworzą razem układ większych i mniejszych przestrzeni publicznych. Na rycinie łatwo dostrzec, jak otaczająca je zabudowa podporządkowuje się regularnej sieci ulic, a główny plac zachowuje pozycję centralną.
Kolegiata św. Tomasza – duchowe centrum Ordynacji
Templum Sancti Thomae, oznaczone literą G, identyfikuje kolegiatę, dzisiejszą katedrę. W miejskim rejestrze zabytków zasadniczą budowę według projektu Moranda datuje się na lata 1587–1598. [2] [7]
Kolegiata jest kolejnym punktem wyróżnionym wśród zabudowy. Wraz z pałacem i Akademią tworzy zespół najważniejszych instytucji fundacji: siedziby właściciela, ośrodka religijnego i uczelni. Rozmieszczenie tych obiektów pokazuje, jak szeroki program otrzymało nowe miasto.
Akademia Zamojska i bursa – wiedza wpisana w plan miasta
Litery C i D oznaczają odpowiednio Collegium i Bursa. Legenda rozróżnia zatem uczelnię i obiekt związany z pobytem studentów. [2]
Akademię założono w 1594 r., a działalność zainaugurowano 15 marca 1595 r. Na widoku odnoszonym do około 1603 r. była więc instytucją młodą, ale już na tyle ważną, by wyodrębnić ją w legendzie obok rezydencji, ratusza i kolegiaty. [8] [1]
Giełda – dom kupców i przyjezdnych
Budowlę oznaczoną literą E, tradycyjnie określaną jako Giełda, wiąże się z obsługą kupców i przyjezdnych. Jej obecność w legendzie dopełnia obraz handlowych funkcji Zamościa: obok placów wymiany uwzględniono także zaplecze dla osób przybywających do miasta.
Świątynia ormiańska i wielokulturowy charakter miasta
W legendzie pojawiają się również Templum Armenum — świątynia ormiańska — oraz Templum Ruthenorum — świątynia ruska. Obie nazwy wpisują w obraz miasta obecność różnych wspólnot religijnych. [2]
Wielokulturowość była ważną cechą zamojskiej fundacji. UNESCO łączy ją z handlowym charakterem ośrodka i zasadą tolerancji religijnej. Widok, na którym obok kolegiaty wyróżniono świątynie innych wspólnot, stanowi ikonograficzny ślad tego zróżnicowania. [3]
Bramy Lubelska i Lwowska – kontrolowane wejścia do miasta
Legenda wskazuje bramy prowadzące ku Lublinowi i Lwowowi. Nazwy kierunkowe pozwalają powiązać widok z siecią komunikacyjną otoczenia; ułatwiają także sprawdzenie orientacji przedstawienia. [2]
Stara Brama Lubelska została zamurowana w 1604 r., a więc wkrótce po czasie, do którego atlas historyczny odnosi przedstawienie. Ten szczegół dobrze pokazuje, jak szybko zmieniał się Zamość w pierwszych dekadach istnienia. [5]
Budowę Bramy Lwowskiej rozpoczęto w 1599 r., natomiast prace przy Bramie Szczebrzeskiej przypadają na lata 1603–1605. Kolejne wejścia do miasta powstawały wraz z rozbudową obwodu obronnego, łącząc twierdzę z drogami prowadzącymi w stronę sąsiednich ośrodków. [5]
Między obrazem miasta a projektem
Rycina zachowuje podstawowe relacje przestrzenne Zamościa: położenie rezydencji, układ rynków i rozmieszczenie najważniejszych instytucji. Jednocześnie przedstawia miasto w uporządkowanej, reprezentacyjnej postaci. Dobrym przykładem połączenia rzeczywistej topografii z projektem pozostaje liczba bastionów.
Renesansowa fundacja w dawnym i współczesnym krajobrazie
Łaciński tytuł sławiący fundatora znajduje odpowiednik w kompozycji obrazu. Regularność ulic, czytelny podział przestrzeni i wyeksponowanie instytucji pokazują Zamość jako przemyślane przedsięwzięcie. W tym sensie widok można odczytać również jako pochwałę fundacji Jana Zamoyskiego.
Główne relacje tego układu pozostają czytelne we współczesnym Zamościu. Spacer między pałacem, rynkami i kolegiatą pozwala odnieść historyczny obraz do zachowanej przestrzeni miasta.
W 1992 r. Stare Miasto wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Uzasadnienie wyróżnia zachowanie renesansowego układu i połączenie tradycji architektonicznych. Dawna rycina pomaga zrozumieć genezę tego zespołu: pokazuje miasto niedługo po założeniu, gdy jego najważniejsze funkcje otrzymywały dopiero swój architektoniczny kształt. [3]
Źródła i literatura
[1] Zdzisław Noga, Ryszard Szczygieł, Jakub Żygawski, Zamość, Atlas historyczny miast polskich, t. V: Małopolska, z. 9, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2024; część opisowa, zwłaszcza opis poz. 2.1 oraz dzieje Akademii. Zobacz źródło.
[2] Georg Braun, Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sextus, Kolonia 1618, poz. 53; egzemplarz Biblioteki Uniwersyteckiej w Heidelbergu. Zobacz źródło.
[3] UNESCO World Heritage Centre, Old City of Zamość, wpis nr 564. Zobacz źródło.
[4] Miasto Zamość, katalog zabytków, Twierdza Zamość. Zobacz źródło.
[5] Miasto Zamość, Historia rozwoju Zamojskich Fortyfikacji, kalendarium. Zobacz źródło.
[6] Narodowy Instytut Dziedzictwa, Ratusz z oficynami w Zamościu. Zobacz źródło.
[7] Miasto Zamość, katalog zabytków, Katedra (dawna kolegiata) pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła. Zobacz źródło.
[8] Archiwum Państwowe w Lublinie, Założenie Akademii Zamojskiej — 1594 r. Zobacz źródło.
Dostęp do źródeł internetowych i aktualizacja opracowania: 14 października 2026 r.
Czytaj dalej
Civitates Orbis Terrarum – atlas miast świata