Zamoscium, Civitates Orbis Terrarum – najstarszy widok Zamościa

Najstarszy znany widok Zamościa przedstawia miasto, które w chwili powstania ryciny miało zaledwie nieco ponad dwadzieścia lat. Regularne ulice, reprezentacyjne place, pałac fundatora, świątynie, budynki Akademii oraz potężny pierścień fortyfikacji tworzą obraz renesansowego miasta wzniesionego według jednego, starannie opracowanego planu.

Widok datowany jest na około 1603 rok. Został opublikowany w 1617 roku w szóstym tomie monumentalnego atlasu Civitates Orbis Terrarum, wydawanego przez Georga Brauna i Fransa Hogenberga. Zamość pokazano w formie kolorowanego planu aksonometrycznego, pozwalającego jednocześnie zobaczyć układ ulic, obwarowania oraz najważniejsze budynki.

W dolnym lewym rogu ryciny znajduje się ozdobny kartusz z łacińskim tytułem:

Zamoscium. Nova Poloniae civitas, a magnifico eius Regni Cancellario a fundamentis extructa.

Napis można przetłumaczyć jako: „Zamość. Nowe miasto Polski, przez znamienitego kanclerza tego Królestwa od fundamentów wzniesione”.

Już sam tytuł podkreślał wyjątkowość Zamościa. Nie było to miasto rozwijające się stopniowo przez stulecia, lecz świadomie zaplanowana siedziba Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego koronnego. Zamość około 1603 roku. Widok opublikowany w szóstym tomie Civitates Orbis Terrarum w 1617 roku.

Jak czytać najstarszy widok Zamościa?

Rycina ma orientację południową. Oznacza to, że południowa część miasta znajduje się u góry przedstawienia, natomiast północna – u dołu. Jest to szczególnie ważne podczas odnajdywania Rynku Solnego i Rynku Wodnego.

Podpisane jako Forum salarium miejsce położone poniżej Rynku Wielkiego to Rynek Solny, znajdujący się w rzeczywistości na północ od centrum. Rynek Wodny leży natomiast po przeciwnej stronie, czyli powyżej Rynku Wielkiego na rycinie. Nie został jednak opisany swoją nazwą, dlatego łatwo go przeoczyć.

Widoku nie należy traktować jak współczesnego planu pomiarowego. Autor zniekształcił perspektywę, aby pokazać jak najwięcej zabudowy. Niektóre budynki zostały powiększone, przesunięte albo przedstawione w sposób niezgodny z ich rzeczywistym wyglądem.

Miasto zbudowane od podstaw

Jan Zamoyski zdecydował o budowie nowego miasta pod koniec lat siedemdziesiątych XVI wieku. Projekt opracował pochodzący z Padwy architekt Bernardo Morando. Plan był gotowy już w 1579 roku, a 10 kwietnia 1580 roku kanclerz ogłosił dokument lokacyjny Zamościa.

Miasto powstało na wyniesionym terenie otoczonym mokradłami i rozlewiskami. Położenie zapewniało naturalne warunki obronne, ale wymagało przeprowadzenia licznych prac ziemnych, melioracyjnych i budowy grobli łączących Zamość z okolicznymi drogami.

Program miasta obejmował trzy zasadnicze części: siedzibę właściciela, strefę religijną oraz część mieszczańską, przeznaczoną dla handlu, rzemiosła i codziennego życia mieszkańców. Wszystkie te elementy połączono prostymi ulicami i podporządkowano dwóm głównym osiom kompozycyjnym.

Jedna prowadziła od pałacu Zamoyskich przez Rynek Wielki w kierunku wschodniej części miasta. Druga łączyła trzy place: Rynek Solny, Rynek Wielki i Rynek Wodny.

Zamość miał realizować renesansową koncepcję „miasta idealnego”, w którym układ przestrzenny odpowiadał określonej hierarchii funkcji. Był jednocześnie prywatną rezydencją, twierdzą, ośrodkiem handlowym, miastem akademickim oraz stolicą rozległych dóbr Zamoyskich.

Fortyfikacje – Zamość jako miasto-twierdza

Pierwszym elementem przyciągającym uwagę jest rozbudowany system obronny. Miasto zostało otoczone wałami, murami, bastionami i szeroką fosą. Fortyfikacje nie były późniejszym dodatkiem do istniejącej zabudowy, lecz od początku stanowiły część projektu Zamościa.

Prace przy ziemnych wałach rozpoczęto w latach osiemdziesiątych XVI wieku. Ostatecznie rzeczywisty obwód twierdzy tworzyło siedem bastionów połączonych kurtynami. Ich kształt dostosowano do warunków terenowych, dlatego nie wszystkie były regularne. Szczególne trudności sprawiały podmokłe tereny położone po południowej i zachodniej stronie miasta.

Na rycinie przedstawiono natomiast osiem bastionów. Jest to jedna z najbardziej widocznych rozbieżności między miedziorytem a rzeczywistym układem twierdzy. Autorowi zależało przede wszystkim na stworzeniu czytelnego, efektownego obrazu ufortyfikowanego miasta.

Budowa pierwszego systemu obronnego trwała jeszcze przez kilkanaście lat po powstaniu widoku. Prace według koncepcji Moranda ukończono około 1618 roku. Rycina pokazuje więc nie tylko stan istniejący, ale prawdopodobnie również wyobrażenie ukończonej twierdzy.

Fosa oraz okoliczne mokradła dodatkowo utrudniały dostęp do murów. Od południa system obronny wspierała Wielka Zalewa, powstała w wyniku spiętrzenia wód w dolinie Łabuńki.

Pałac Zamoyskich i arsenał – centrum władzy

W zachodniej części miasta znajduje się duży, oddzielony murami kompleks. Literą B oznaczono Arx, czyli zamek lub główną rezydencję właściciela. Był to pałac Jana Zamoyskiego, stanowiący najważniejszy element strefy władzy.

Budowę rezydencji rozpoczęto w 1579 roku. Pod koniec 1586 roku pałac był już zamieszkany, chociaż prace wykończeniowe trwały również w następnym roku. Pierwotny gmach znacznie różnił się od później wielokrotnie przebudowywanej siedziby Zamoyskich.

Pałac został ustawiony na głównej osi miasta. Od jego bramy prowadziła ulica Grodzka, przecinająca Rynek Wielki i biegnąca w kierunku wschodniej części fortyfikacji. Takie położenie podkreślało nadrzędną rolę fundatora. Z okien rezydencji można było patrzeć w stronę centralnego placu, a miejski ratusz ustawiono w pierzei rynku tak, aby nie zasłaniał tej perspektywy.

Literą A oznaczono Armamentarium, czyli arsenał. Pierwszą zbrojownię zbudowano już w latach 1582–1583 w pobliżu rezydencji. Przechowywano w niej broń, amunicję oraz wyposażenie potrzebne do obrony twierdzy.

Sąsiedztwo pałacu i arsenału pokazuje, że Zamość był zarówno reprezentacyjną siedzibą rodu, jak i przygotowaną do obrony twierdzą.

Rynek Wielki i ratusz – reprezentacyjne centrum miasta

W centrum ryciny znajduje się podpisane Forum maius, czyli Rynek Wielki. Kwadratowy plac o wymiarach około stu na sto metrów stanowił główną przestrzeń publiczną miasta.

Na jego środku krzyżowały się dwie najważniejsze osie Zamościa. Pierwsza prowadziła od rezydencji Zamoyskich w kierunku Bramy Lwowskiej, druga łączyła Rynek Solny z Rynkiem Wodnym. Rynek Wielki był więc nie tylko reprezentacyjnym placem, ale również najważniejszym węzłem komunikacyjnym.

Plac otaczały regularne bloki zabudowy mieszczańskiej. Pierwsze domy były przeważnie drewniane albo wykonane w konstrukcji mieszanej. Z czasem zastępowano je piętrowymi kamienicami z arkadowymi podcieniami. Rycina upraszcza ich wygląd, przedstawiając powtarzające się szeregi podobnych budynków ze stromymi dachami.

Najważniejszym gmachem przy rynku jest oznaczona literą F Curia, czyli ratusz. Jego budowę rozpoczęto przed 1591 rokiem. W odróżnieniu od wielu innych miast nie stanął on pośrodku placu, lecz został włączony w północną pierzeję Rynku Wielkiego.

Takie rozwiązanie pozwalało zachować otwartą przestrzeń rynku i nie zakłócało widoku prowadzącego od pałacu. Ratusz przedstawiony na rycinie ma jeszcze stosunkowo skromną formę. Nie posiada charakterystycznych wachlarzowych schodów, które powstały dopiero w latach 1767–1770.

Budynek był przebudowywany już w 1622 roku, a jego gruntowną rozbudowę przeprowadzono w latach 1639–1651. Dzisiejszy ratusz jest więc wynikiem zmian dokonanych długo po powstaniu widoku z Civitates Orbis Terrarum.

Rynek Wodny – niepodpisany plac po południowej stronie miasta

Po przeciwnej stronie Rynku Wielkiego znajduje się Rynek Wodny. Ponieważ leżał na południe od centrum, na rycinie należy go szukać powyżej napisu Forum maius. Plac nie został podpisany, dlatego jego rozpoznanie wymaga porównania widoku z historycznym układem ulic.

Pierwotnie Rynek Wodny miał kształt kwadratu o boku około pięćdziesięciu metrów. Łączyła go z Rynkiem Wielkim ulica stanowiąca południowy fragment poprzecznej osi miasta.

Nazwa placu nie pochodziła od prowadzonego na nim handlu. Wiązała się z położonymi na południe od fortyfikacji terenami zalewowymi oraz Wielką Zalewą, która stanowiła naturalną osłonę twierdzy.

Rynek Wodny nie pełnił stałej funkcji targowej porównywalnej z Rynkiem Solnym. Według badaczy miał przede wszystkim charakter mieszkalny i rezydencjonalny. Stały przy nim podcieniowe domy należące do znaczniejszych mieszkańców Zamościa. Plac mógł być sporadycznie wykorzystywany podczas większych jarmarków, ale handel nie był jego podstawowym przeznaczeniem.

Rynek Wodny stanowił spokojniejsze uzupełnienie dwóch pozostałych placów. Jego obecny prostokątny kształt jest efektem późniejszych zmian urbanistycznych.

Rynek Solny – miejsce handlu

Na północ od Rynku Wielkiego wytyczono Rynek Solny. Na rycinie, ze względu na jej południową orientację, znajduje się on poniżej centrum i został podpisany jako Forum salarium.

Rynek Solny był głównym miejscem wymiany handlowej, targów i jarmarków. Jego nazwa wiązała się z handlem solą sprowadzaną między innymi z Wieliczki oraz z terenów Rusi Czerwonej. Sól należała do najważniejszych towarów epoki, ponieważ służyła przede wszystkim do konserwowania żywności.

W okolicach rynku znajdowały się kramy, jatki rzemieślnicze i budynki związane z obsługą handlu. W tej części miasta mieszkali również kupcy, rzemieślnicy oraz przedstawiciele społeczności żydowskiej.

Rynek Solny nie miał tak reprezentacyjnego charakteru jak Rynek Wielki. Stanowił jego gospodarcze zaplecze i był miejscem codziennych kontaktów między mieszkańcami, przyjezdnymi kupcami oraz producentami towarów.

Na początku XVII wieku plac miał mniejsze i bardziej regularne rozmiary niż obecnie. Jego dzisiejsza forma jest wynikiem późniejszych przebudów i zmian w otaczającej go zabudowie.

Kolegiata św. Tomasza – duchowe centrum Ordynacji

Literą G oznaczono Templum Sancti Thomae, czyli kościół św. Tomasza Apostoła – dzisiejszą katedrę zamojską.

Budowę świątyni rozpoczęto w 1587 roku według projektu Bernarda Moranda. Główne prace trwały do 1598 roku. Kościół otrzymał wezwanie Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła, patrona rodu Zamoyskich oraz nowego miasta.

Kolegiata pełniła znacznie więcej funkcji niż zwykły kościół parafialny. Była najważniejszą świątynią Ordynacji Zamojskiej, miejscem uroczystości związanych z rodem fundatora oraz jego mauzoleum.

Na rycinie została pokazana jako jedna z największych budowli miasta. Jej bryła wyraźnie przewyższa sąsiednie kamienice. Nie wszystkie szczegóły odpowiadają jednak rzeczywistemu wyglądowi świątyni. Autor widoku powiększył i uprościł najważniejsze obiekty, aby były łatwe do rozpoznania.

Umieszczenie kolegiaty w pobliżu pałacu podkreślało ścisły związek władzy fundatora z religijnym programem miasta.

Akademia Zamojska i bursa – wiedza wpisana w plan miasta

Literą C oznaczono Collegium, czyli siedzibę Akademii Zamojskiej, a literą D – Bursa, budynek przeznaczony dla studentów.

Akademia została założona z inicjatywy Jana Zamoyskiego i rozpoczęła działalność w 1594 roku. Miała kształcić młodzież przygotowującą się do pracy w administracji, sądownictwie, Kościele oraz życiu publicznym Rzeczypospolitej.

Pierwszy gmach uczelni powstał w latach 1592–1593. W sąsiedztwie znajdowały się także drukarnia, biblioteka oraz bursy. Dzięki temu Akademia tworzyła rozbudowany zespół edukacyjny wpisany w strukturę miasta.

Budynki widoczne na rycinie nie są obecnym gmachem dawnej Akademii Zamojskiej. Dzisiejszy czworoboczny budynek z wewnętrznym dziedzińcem powstał dopiero w latach 1639–1648, po pożarze wcześniejszej siedziby.

Widok z początku XVII wieku jest więc szczególnie cenny, ponieważ pokazuje pierwszą fazę funkcjonowania zamojskiego ośrodka akademickiego.

Obecność uczelni w niewielkim, dopiero rozwijającym się mieście była świadectwem ambicji jego fundatora. Zamość miał być nie tylko twierdzą i centrum handlu, ale także miejscem kształcenia przyszłych elit.

Giełda – dom kupców i przyjezdnych

Literą E oznaczono obiekt nazwany Giełdą. Określenie to może być mylące, ponieważ nie chodziło o giełdę w dzisiejszym znaczeniu.

Był to duży zajazd zbudowany przez Bernarda Moranda w pobliżu Bramy Lwowskiej. Składał się z domu otoczonego murem oraz dziedzińca, przy którym znajdowały się stajnie i inne zabudowania gospodarcze.

Giełda służyła przede wszystkim przyjezdnym kupcom. Mogli znaleźć tam nocleg, pozostawić konie i wozy oraz zabezpieczyć przewożone towary. Położenie w pobliżu bramy pozwalało obsługiwać podróżnych jeszcze przed wjazdem do najbardziej reprezentacyjnej części miasta.

Budynek przypomina o gospodarczej funkcji Zamościa. Jan Zamoyski dążył do stworzenia ważnego ośrodka wymiany handlowej, utrzymującego kontakty zarówno z zachodnią częścią Europy, jak i z miastami położonymi na południu i wschodzie.

Giełda została sprzedana przez spadkobierców Moranda w 1604 roku. Rycina ukazuje ją więc w jednym z najwcześniejszych okresów jej istnienia.

Świątynia ormiańska i wielokulturowy charakter miasta

Literą I oznaczono Templum Armenum, czyli świątynię ormiańską. W czasie powstawania widoku był to jeszcze kościół drewniany z dzwonnicą. Znany z późniejszych opisów murowany kościół ormiański wzniesiono dopiero w latach 1626–1633.

Ormianie mogli osiedlać się w Zamościu od 1585 roku. Jan Zamoyski liczył, że ich doświadczenie oraz kontakty handlowe przyczynią się do rozwoju nowego miasta. Otrzymali działki przy Rynku Wielkim oraz miejsce przeznaczone na budowę własnej świątyni i obiektów gminnych.

Na rycinie widoczna jest również budowla podpisana jako Templum Ruthenorum, czyli świątynia ruska. W mieście swoje miejsce kultu posiadali także przybysze obrządku wschodniego.

Do Zamościa napływali Ormianie, Grecy, Żydzi sefardyjscy, Niemcy, Włosi, Szkoci, Węgrzy i przedstawiciele innych narodowości. Część z nich zajmowała się handlem dalekosiężnym, sprowadzając towary ze wschodniej i południowej Europy.

Rycina nie pokazuje wszystkich grup mieszkańców ani wszystkich istniejących wówczas miejsc kultu, ale obecność różnych świątyń wśród najważniejszych budowli miasta świadczy o jego wielokulturowym charakterze.

Bramy Lubelska i Lwowska – kontrolowane wejścia do miasta

Do wnętrza twierdzy prowadziły kontrolowane bramy miejskie. W legendzie ryciny literą K oznaczono Porta ad Lublin, czyli bramę prowadzącą w kierunku Lublina. Litera L wskazuje Porta ad Leopoli ducens – bramę prowadzącą ku Lwowowi.

Bramy były jednocześnie obiektami militarnymi, komunikacyjnymi i reprezentacyjnymi. Wjazd do miasta prowadził przez most nad fosą i masywną budowlę bramną. Pozwalało to kontrolować podróżnych, wozy oraz przywożone towary.

Brama Lubelska została wzniesiona pod koniec XVI wieku, a następnie około 1604 roku ponownie zamurowana. Według tradycji decyzja miała podkreślać, że po przejeździe pojmanego arcyksięcia Maksymiliana żaden inny więzień nie powinien korzystać z tego samego wjazdu.

Budowę Bramy Lwowskiej rozpoczęto w 1599 roku. Znajdowała się w pobliżu Giełdy i otwierała miasto na ważny szlak handlowy prowadzący na wschód.

System uzupełniała Brama Szczebrzeska, łącząca Zamość z drogami prowadzącymi w kierunku zachodnim i południowo-zachodnim. Pierwsze fortyfikacje posiadały więc trzy główne bramy odpowiadające najważniejszym kierunkom komunikacyjnym.

Czy widok Brauna przedstawia prawdziwy Zamość?

Najstarszy widok Zamościa jest niezwykle cennym źródłem, ale nie jest dokładną dokumentacją architektoniczną.

Autor celowo zniekształcił perspektywę, aby wszystkie ważne budynki pozostawały widoczne. Kamienice zostały ustawione w regularnych rzędach, szerokość ulic i placów zmieniono, a najważniejsze gmachy pokazano w większej skali niż pozostałą zabudowę.

Najbardziej widocznym uproszczeniem jest liczba bastionów. Rycina przedstawia ich osiem, podczas gdy rzeczywisty system fortyfikacji składał się z siedmiu. Także wygląd niektórych budowli nie odpowiada dokładnie ich znanej formie.

W chwili powstawania widoku Zamość nadal był wielkim placem budowy. Część domów pozostawała drewniana, niektóre działki nie były jeszcze zabudowane, a prace przy fortyfikacjach trwały przynajmniej do około 1618 roku.

Rycina łączy więc rzeczywisty obraz miasta z jego idealizowaną wizją. Pokazuje Zamość nie tylko takim, jakim był na początku XVII wieku, ale również takim, jakim chcieli go widzieć jego fundator i twórcy atlasu: ukończonym, regularnym, bogatym i doskonale zabezpieczonym.

Renesansowy manifest Jana Zamoyskiego

Widok opublikowany w Civitates Orbis Terrarum jest czymś więcej niż najstarszym przedstawieniem Zamościa. Stanowi graficzny manifest ambicji Jana Zamoyskiego.

W granicach jednej twierdzy znalazły się pałac i arsenał, kolegiata, ratusz, Akademia, bursy, place handlowe, zajazd dla kupców oraz świątynie różnych społeczności. Każdy element miał określoną funkcję i zajmował wyznaczone miejsce w geometrycznej kompozycji.

Układ miasta zachował się w znacznym stopniu do dzisiaj. Nadal można rozpoznać główne osie uliczne, trzy rynki, położenie pałacu, kolegiaty, Akademii oraz przebieg fortyfikacji.

Ta ciągłość pomiędzy renesansowym projektem a współczesnym Zamościem stała się jednym z powodów wpisania Starego Miasta na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1992 roku.

Rycina Brauna i Hogenberga pozwala zobaczyć początek tej historii – młode miasto, które miało być jednocześnie idealną rezydencją, twierdzą, centrum handlu i jednym z najważniejszych ośrodków nauki w dawnej Rzeczypospolitej.