Civitates Orbis Terrarum to jedno z najważniejszych dzieł kartografii miejskiej epoki renesansu. Monumentalny atlas miast świata został opracowany przez Georga Brauna oraz rytownika Fransa Hogenberga. Kolejne tomy publikacji ukazywały się w latach 1572–1617 i do dziś uznawane są za jedno z najcenniejszych źródeł ikonograficznych dotyczących historii miast Europy i świata.
Atlas zawierał panoramy miejskie, widoki perspektywiczne oraz szczegółowe plany urbanistyczne. Dzieło stanowiło uzupełnienie słynnego atlasu świata Theatrum Orbis Terrarum autorstwa Abrahama Orteliusa i było pierwszym tak rozbudowanym atlasem poświęconym wyłącznie miastom.
Czym jest Civitates Orbis Terrarum?
Tytuł Civitates Orbis Terrarum oznacza „Miasta Świata”. Atlas został wydany w Kolonii i składał się z sześciu tomów publikowanych przez ponad 40 lat. W całym dziele przedstawiono ponad 500 miast z Europy, Azji, Afryki oraz obu Ameryk.
Publikacja prezentowała miasta z perspektywy lotu ptaka, dzięki czemu możliwe było dokładne ukazanie układu ulic, fortyfikacji, zabudowy oraz najważniejszych budynków publicznych. Oprócz ilustracji atlas zawierał także opisy historyczne, geograficzne i handlowe poszczególnych miast.
Georg Braun i Frans Hogenberg
Twórcą oraz redaktorem atlasu był Georg Braun (1541–1622), niemiecki duchowny i kanonik katedry w Kolonii. Braun odpowiadał za organizację całego przedsięwzięcia oraz opracowanie tekstów opisujących miasta.
Za większość miedziorytów odpowiadał flamandzki rytownik Frans Hogenberg (ok. 1535–1590), jeden z najwybitniejszych grawerów XVI wieku. Hogenberg współpracował również przy atlasach Abrahama Orteliusa i należał do najważniejszych przedstawicieli szkoły kartograficznej Antwerpii.
W opracowaniu atlasu uczestniczyli również inni artyści i kartografowie, między innymi:
- Georg Hoefnagel,
- Simon van den Neuwel,
- Jacob van Deventer,
- Sebastian Münster.
Sześć tomów atlasu
Civitates Orbis Terrarum zostało wydane w sześciu tomach:
- Tom I – 1572
- Tom II – 1575
- Tom III – 1581
- Tom IV – 1588
- Tom V – 1598
- Tom VI – 1617
Atlas był wielokrotnie wznawiany i publikowany w różnych wersjach językowych. Druk odbywał się głównie w Kolonii, będącej jednym z najważniejszych ośrodków wydawniczych renesansowej Europy.
Jak wyglądały mapy i panoramy?
Widoki zawarte w atlasie wyróżniały się wyjątkową szczegółowością. Miasta przedstawiano najczęściej z perspektywy lotu ptaka, co pozwalało dokładnie ukazać:
- układ ulic i zabudowy,
- mury miejskie i fortyfikacje,
- porty, mosty i rzeki,
- najważniejsze budynki publiczne,
- otaczający krajobraz.
Na wielu planszach pojawiały się również postacie mieszkańców w regionalnych strojach oraz sceny życia codziennego. Dzięki temu atlas miał znaczenie nie tylko kartograficzne, ale również historyczne i kulturowe.
Miasta przedstawione w atlasie
W atlasie znalazły się panoramy i plany wielu najważniejszych miast epoki renesansu. Przedstawiono między innymi:
- Rzym,
- Wenecję,
- Paryż,
- Londyn,
- Kraków,
- Gdańsk,
- Konstantynopol,
- Jerozolimę,
- Kair,
- Meksyk.
Dla wielu miejscowości były to pierwsze tak dokładne przedstawienia kartograficzne i ikonograficzne.
Znaczenie historyczne atlasu
Civitates Orbis Terrarum uznawane jest za jedno z najważniejszych źródeł ikonograficznych dotyczących miast XVI i początku XVII wieku. Atlas dokumentował rozwój urbanistyki, architektury, handlu oraz fortyfikacji europejskich metropolii.
Dzieło miało ogromny wpływ na rozwój kartografii miejskiej i sposobu przedstawiania przestrzeni miejskiej w Europie. Współcześnie oryginalne plansze z atlasu są wykorzystywane przez historyków, muzealników oraz kolekcjonerów dawnych map.
Civitates Orbis Terrarum w kolekcjonerstwie
Oryginalne mapy i panoramy pochodzące z atlasu Braun & Hogenberg należą obecnie do najbardziej cenionych dzieł dawnej kartografii. Szczególnie poszukiwane są egzemplarze ręcznie kolorowane oraz plansze pochodzące z pierwszych wydań.
Mapy regularnie pojawiają się na aukcjach antykwarycznych oraz w prywatnych kolekcjach. Wysoką wartość osiągają zwłaszcza widoki najważniejszych miast europejskich oraz rzadkie panoramy spoza Europy.
Dlaczego atlas Braun & Hogenberg jest tak ważny?
Civitates Orbis Terrarum było jednym z największych przedsięwzięć wydawniczych epoki renesansu. Atlas połączył kartografię, sztukę i dokumentację historyczną, tworząc wyjątkowy obraz miast świata przełomu XVI i XVII wieku.
Dzięki wysokiej jakości wykonania oraz ogromnemu zakresowi opracowania dzieło do dziś pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć europejskiej kartografii nowożytnej.